Της Γεωργίας Σπανού
Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που στα χωριά της Κύπρου κάθε εβδομάδα περνούσε ο πραματευτής να πουλήσει την πραμάτειά του. Μέρος της επιτυχίας του ήταν πάντα το να χτίζει προσωπικές σχέσεις, να πείθει με λόγια και να προσαρμόζει το μήνυμά του ανάλογα με τον πελάτη που είχε κάθε φορά μπροστά του. Οι τακτικές δεν είχαν να ζηλέψουν τίποτα από τις αρχές της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας. Έτσι, χωρίς πτυχίο από το Columbia ή το LSE, ο κύπριος πραματευτής του περασμένου αιώνα έκανε πράξη το: «Εγώ στραώνω τζιαι πουλώ, εσού άμπλεπε τζιαι γόραζε».
Καθ' όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα, ο υποψήφιος βουλευτής λειτουργούσε ακριβώς έτσι - ως πραματευτής της πολιτικής. Μόνο που αντί να έρχεται κάθε εβδομάδα στο χωριό, εμφανιζόταν μερικούς μήνες πριν τις εκλογές. Πήγαινε στο καφενείο, έκανε χειραψίες, μιλούσε με τους χωριανούς, υποσχόταν νερό από μακρινή πηγή, δρόμους, επισκευές στο σχολείο, ένα διορισμό στην κυβέρνηση, «Μεν έσσιεις έγνοια, φίλε μου!» Αν αντιμετώπιζε αντίσταση, επιστράτευε τον φόβο, την αγανάκτηση, την πόλωση - Γριβικοί, Μακαριακοί, Αριστεροί, Δεξιοί. Το πελατειακό σύστημα στηνόταν αργά και σταθερά, πάνω στη λογική της ανταλλαγής: ψήφος έναντι εξυπηρέτησης.
Όταν η τηλεόραση μπήκε σε όλα τα σπίτια, ο πραματευτής της πλατείας και του καφενείου έγινε πραματευτής της οθόνης. Ήρθαν τα πρώτα debate, τα διαφημιστικά σποτ, αργότερα τα e-mail και τα SMS που μας έκαναν να ξινίζουμε: «Μα πού βρήκαν το κινητό μου; ». Από το 2015 και μετά, η αλλαγή ήταν πιο βαθιά. Οι υποψήφιοι έγιναν ψηφιακοί πραματευτές. Βρέθηκαν όλοι να κάνουν αναρτήσεις μέρα-νύχτα σε Facebook, Instagram, TikTok, YouTube. Έμαθαν ότι έχουν περίπου ένα λεπτό -τόση είναι πλέον η συγκέντρωση του μέσου ανθρώπου- για να πουν την ιστορία τους. Έμαθαν να βάζουν υπότιτλους, μουσική υπόκρουση, εναλλασσόμενα πλάνα σε χωράφια, δρόμους και νοσοκομεία. Έμαθαν ότι η αφήγηση τύπου «κατάγομαι από μικρομεσαία οικογένεια και πάλεψα για να φτάσω εδώ που είμαι», κάνει καλά views. Το ερώτημα που ανακύπτει είναι εύλογο: Βουλευτές εκλέγουμε ή τον καλύτερο content creator;
Η Κύπρος έχει περίπου 600.000 ψηφοφόρους - ένα «μεγάλο χωριό» με τα μέτρα των ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Σε αυτό το περιβάλλον, το personal branding έχει δυσανάλογη βαρύτητα. Είναι ακόμα κρίσιμο για κάθε υποψήφιο να διαφοροποιηθεί, να χτίσει το δικό του δίκτυο, να μαζέψει followers και likes. Άρα αλλάξαμε κάτι στην ουσία; Τα δίκτυα εξυπηρέτησης παραμένουν άθικτα - «ο βουλευτής μού βόλεψε τον γιο μου/την κόρη μου» ακούγεται το ίδιο, απλώς τώρα οι «δουλειές» γίνονται μέσω WhatsApp.
Κάποτε πιστεύαμε ότι τα social media θα άλλαζαν αυτά τα πράγματα. Τελικά απλώς κατάφεραν να ψηφιοποιήσουν το ρουσφέτι και την εξυπηρέτηση. Ο αλγόριθμος κάμνει τη δουλειά του και βρίσκεσαι –εν αγνοία σου- σε ένα echo chamber, όπου ακούς μόνο τους ομοϊδεάτες σου, χωρίς αντεπιχείρημα, χωρίς πραγματικό διάλογο. Ιδεολογίες και σαφείς θέσεις; Σπάνιο εύρημα. Ο βασικός κίνδυνος είναι ότι η νέα πραμάτεια -αν είναι νοθευμένη, ευκαιριακή ή ακραία- δεν φαίνεται εύκολα πίσω από ένα καλοφτιαγμένο reel. Εκτός αν είσαι εκπαιδευμένος/-η και δεν πέφτεις εύκολα στις παγίδες του ψηφιακού περιβάλλοντος.
Το συμπέρασμα είναι απλό: Ο πραματευτής δεν πέθανε, αναγεννήθηκε. Οι κοινωνίες παραμένουν στη βάση τους ίδιες. Η ανθρώπινη φύση δεν αλλοιώνεται εύκολα, ανεξάρτητα από την τεχνολογική πρόοδο. Πάντα θα υπάρχει ένα κομμάτι του εκλογικού σώματος πρόθυμο να χειραγωγηθεί - και πάντα θα υπάρχει κάποιος έτοιμος να το εκμεταλλευτεί. Διαχρονικά, το νόμισμα της κυπριακής πολιτικής σκηνής παραμένει το ίδιο: Υποσχέσεις έναντι εμπιστοσύνης, ο φόβος ως ιδανικό εργαλείο χειραγώγησης, η σχέση εμπόρου και αγοραστή πίσω από κάθε ψηφοφορία.
Στην Κύπρο του 2026, όπως είδαμε στη φετινή προεκλογική εκστρατεία, οι υποψήφιοι βουλευτές κρατούσαν smartphone αντί για εμπορεύματα, όπως οι πραματευτές. Βγάζουν φωτογραφίες, αναρτούν, χαμογελούν στην κάμερα ενίοτε της (συνο)μιλούν λες και έχουν απέναντί τους κάποιο άνθρωπο. Αλλά η πραμάτεια -αν στερείται ουσίας- παραμένει πραμάτεια. Και η παλιά κυπριακή σοφία ισχύει ακόμα: «Εγώ στραώνω τζιαι πουλώ, εσού άμπλεπε τζιαι γόραζε». Καλή ψήφο!
