Του Ηλία Ηλιάδη*
Μετά από δεκαετίες συγκάλυψης, για να αποφευχθεί η κρατική ευθύνη της δολοφονίας του αρχιτέκτονα του απαρτχάιντ, παρουσιάζοντας τον δράστη ως παρανοϊκό χωρίς πολιτικό κίνητρο, μια έρευνα αποκάλυψε ότι επρόκειτο για εσκεμμένο ψέμα. Ο Δημήτρης Τσαφέντας ήταν ένας ακτιβιστής, που εκπλήρωσε το καθήκον του όπως πίστευε, και είχε καθαρή τη συνείδησή του για την πράξη του. Ήταν ο κοινοβουλευτικός κλητήρας, που δολοφόνησε τον Πρωθυπουργό Χέντρικ Φερβούρντ στις 6 Σεπτεμβρίου του 1966. Ο Τσαφέντας γεννήθηκε από Έλληνα πατέρα και μιγάδα μητέρα, την οικιακή του βοηθό, Αμέλια Γουίλιαμς, στη Μοζαμβίκη στις 14 Ιανουαρίου 1918.
Πέρασε πολλά χρόνια ταξιδεύοντας στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή, διατηρώντας πάντα ζωντανό το ενδιαφέρον του για τη Νότιο Αφρική και τη Μοζαμβίκη. Στο Λονδίνο, έγινε μέλος του κινήματος κατά του απαρτχάιντ και συνεργάστηκε με αρκετούς εξέχοντες ακτιβιστές αυτού του κινήματος. Το 1963, οι Πορτογάλοι αποικιστές του χορήγησαν αμνηστία, όταν τους έπεισε ότι δεν ήταν πλέον κομμουνιστής, και του επετράπη να επιστρέψει στη Μοζαμβίκη.
Τον Ιούλιο του 1966, ο Τσαφέντας προσλήφθηκε ως προσωρινός κλητήρας στο Κοινοβούλιο της Νοτίου Αφρικής, στο Κέιπ Τάουν. Μερικές εβδομάδες αργότερα, στις 6 Σεπτεμβρίου του 1966, πλησίασε τον Φερβούρντ στην αίθουσα συζητήσεων της Βουλής και τον μαχαίρωσε. Ο Πρωθυπουργός πέθανε μέσα σε λίγα λεπτά. Από πολλές πηγές, ωστόσο, έγινε γρήγορα σαφές στους ερευνητές ότι ο Τσαφέντας ήταν ένας αφοσιωμένος κομμουνιστής, ακτιβιστής από την εφηβεία του και ένας έξυπνος άνθρωπος, που δεν έκρυβε τις πολιτικές του πεποιθήσεις, καθώς ταξίδευε στην Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική και τη Μέση Ανατολή για πολλά χρόνια. Μετά από τριήμερη συνοπτική ακρόαση, ο Τσαφέντας κρίθηκε ακατάλληλος για δίκη και θεωρήθηκε αθώος για τη δολοφονία του Φερβούρντ, λόγω παραφροσύνης. Η Αστυνομία και η νομική ομάδα της υπεράσπισης επιβεβαίωσαν τη διάγνωση σχιζοφρένειας.
Φυλακίστηκε αρχικά για τέσσερις μήνες στο νησί Ρόμπεν, όπου εξέτιε ποινή ισόβιων δεσμών ο Νέλσον Μαντέλα, πριν μεταφερθεί σε ένα κελί που κατασκευάστηκε ειδικά για αυτόν στην πτέρυγα των μελλοθανάτων, στις Κεντρικές Φυλακές της Πρετόρια. Αυτό το κελί βρισκόταν δίπλα, και σε απόσταση ακοής, από τον θάλαμο εκτέλεσης, όπου οι καταδικασμένοι σε θάνατο απαγχονίζονταν. Κατά τη διάρκεια της 23χρονης φυλάκισής του στις φυλακές της Πρετόρια, ο Τσαφέντας υποβλήθηκε σε σκληρά και απάνθρωπα βασανιστήρια. Το 1989, σε ηλικία 71 ετών, ο Τσαφέντας μεταφέρθηκε στη φυλακή Ζόντεργουότερ και τελικά, όταν η δημοκρατία ανέτειλε στη Νότιο Αφρική το 1994 και η πτέρυγα των μελλοθανάτων καταργήθηκε, τον έστειλαν σε ψυχιατρική κλινική. Ο Δημήτρης Τσαφέντας πέθανε από πνευμονία, σε ηλικία 81 ετών, στις 7 Οκτωβρίου του 1999 στο ψυχιατρικό νοσοκομείο Στέρκφοντεϊν, στην πόλη Κρούγκερσντορπ και θάφτηκε σε έναν ανώνυμο τάφο, στο νεκροταφείο δίπλα από το νοσοκομείο.
Τον Απρίλιο του 2018, μια έρευνα με τίτλο «Έκθεση προς τον υπουργό Δικαιοσύνης για την υπόθεση της δολοφονίας του Χέντρικ Φερβούρντ», υποβλήθηκε επίσημα στην κυβέρνηση της Νοτίου Αφρικής. Η έκθεση γράφτηκε από τον Χάρρις Ντουσεμέντζις, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Durham του Ηνωμένου Βασιλείου, και αποτελείτο από τρεις τόμους με 2.192 σελίδες. Η έκθεση και τα αποδεικτικά στοιχεία συνοδεύονταν από μια επιστολή του ομογενούς δικηγόρου Γιώργου Μπίζου και τεσσάρων άλλων επιφανών νομικών και ακαδημαϊκών της Νοτίου Αφρικής, που είχαν συνεργαστεί στην έρευνα και την αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων. Έγραψαν στην επιστολή τους ότι τα νέα στοιχεία «αποδεικνύουν πειστικά ότι ο κ. Τσαφέντας δεν ήταν σχιζοφρενής».
Στην πραγματικότητα, η μελέτη καταδεικνύει ότι ο Τσαφέντας ήταν ένας άνθρωπος με βαθιά κοινωνική συνείδηση, που ήταν σφόδρα αντίθετος στο απαρτχάιντ και θεωρούσε τον Φερβούρντ ως τον κύριο αρχιτέκτονα αυτής της απεχθούς πολιτικής. Η δολοφονία του ήταν μια πολιτική δολοφονία, και όχι η πράξη ενός τρελού. Κατέληγαν στην επιστολή τους ότι: «Η ιστορία της Νοτίου Αφρικής καταγράφει μέχρι σήμερα τον Τσαφέντα ως τον παράφρονα δολοφόνο του Πρωθυπουργού Φερβούρντ, που δεν είχε κανένα πολιτικό κίνητρο για την πράξη του. Αυτοί οι ισχυρισμοί είναι όχι μόνο ανεπαρκείς, αλλά και εντελώς λανθασμένοι. Η ιστορία της Νοτίου Αφρικής πρέπει να καταγράψει στα χρονικά της την ακριβή περιγραφή των γεγονότων, και ειδικά αυτής της δολοφονίας. Πρέπει να αναγνωρίσει ότι ο κ. Τσαφέντας είχε ως κίνητρο για τη δολοφονία, την έντονη του αντίθεση προς την πολιτική του απαρτχάιντ. Αναμφίβολα, ήταν ένας αγωνιστής της ελευθερίας και πρέπει να θεωρείται ως ένας ήρωας».
Ο ομογενής Γιώργος Μπίζος, συνήγορος του Νέλσον Μαντέλα κατά τη διάρκεια της δίκης του, και στενός μου φίλος μέχρι τον θάνατό του, χαρακτήρισε την έκθεση ως «μνημειώδη» και την περιέγραψε ως «την πιο ολοκληρωμένη μελέτη του καθεστώτος απαρτχάιντ και του τρόπου λειτουργίας του, που έχω δει ποτέ». Πίστευε ότι αυτή η έκθεση είναι «μεγάλης ιστορικής σημασίας για τη Νότιο Αφρική, για την ολοκληρωμένη κατανόηση της δολοφονίας του Φερβούρντ». Αποδεικνύει πειστικά ότι ο Τσαφέντας ήταν ένας πολιτικός επαναστάτης, και η δολοφονία του Χέντρικ Φερβούρντ υποκινήθηκε από όσα αυτός πρέσβευε. Οι πολιτικές δολοφονίες σπάνια επιτυγχάνουν τον στόχο τους, και αυτή η πράξη δεν αποτελούσε εξαίρεση. Αλλά, τουλάχιστον, η επίσημη ιστορία της Νοτίου Αφρικής θα έπρεπε να καταγράφει την αλήθεια για τον Τσαφέντα. Ο ακαδημαϊκός Ντουσεμέντζις έχει προσφέρει στη Νότιο Αφρική μια εξαιρετική υπηρεσία με τη λεπτομερή καταγραφή των ιστορικών γεγονότων. Οκτώ χρόνια αργότερα, η κυβέρνηση δεν έχει απαντήσει ακόμα.
Κατά τη διάρκεια της ισόβιας κράτησής του, ο Τσαφέντας παράμεινε πεπεισμένος για την ανάγκη της πράξης του. Μάλιστα, είπε σε δύο Ελληνορθόδοξους ιερείς, που τον επισκέφθηκαν το 1994, πως: «ένοχος είσαι όχι μόνο όταν διαπράττεις ένα έγκλημα, αλλά και όταν δεν κάνεις τίποτα για να το εμποδίσεις, όταν παρουσιαστεί ευκαιρία». Ανάφερε, επίσης, τα λόγια του Ναζίμ Χικμέτ: «αν δεν καώ, αν δεν καείς, αν δεν καούμε, πώς το φως θα νικήσει το σκοτάδι;». Το 1999 η δημοσιογράφος Λίζα Κέη (Liza Key), έχοντας λάβει από τις Αρχές άδεια, πραγματοποίησε δύο τηλεοπτικές συνεντεύξεις μαζί του για ένα τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ με τίτλο «A Question of Madness».
*Πρέσβη ε.τ.
