Ας κάνουμε ένα πείραμα. Δοκίμασε να διαβάσεις αυτή την πρόταση χωρίς να σκεφτείς τι θα φας αργότερα, τι είπες χθες, και γιατί το φως τρεμοπαίζει. Δοκίμασε να την τελειώσεις χωρίς να θυμηθείς εκείνο το πράγμα που ξέχασες. Τώρα, φαντάσου να ζεις έτσι κάθε στιγμή της κάθε μέρας. Για έναν ενήλικα με ΔΕΠΥ, αυτό είναι το φυσιολογικό. Όχι η υπερκινητικότητα των παιδικών χρόνων - εκείνο το αγοράκι που δεν μπορεί να κάτσει ήσυχο. Αλλά η εσωτερική, αθόρυβη, εξαντλητική αναταραχή ενός μυαλού που δεν κλείνει ποτέ.
Το στερεότυπο λέει: Ένα παιδί που πετάγεται από την καρέκλα του. Η πραγματικότητα λέει: Μία γυναίκα 40 ετών που κάθεται ακίνητη, αλλά μέσα της το μυαλό είναι τρένο που δεν σταματά σε σταθμούς. Ένας διευθυντής που έχει αλλάξει πέντε δουλειές σε οκτώ χρόνια. Μία φοιτήτρια που διαβάζει τρία βιβλία ταυτόχρονα, γράφει εργασίες στις 3.00 τα ξημερώματα, και νιώθει ότι «δεν προσπάθησε αρκετά», παρόλο που έτρεξε περισσότερο από όλους.
Η ΔΕΠΥ δεν είναι έλλειψη θέλησης. Είναι διαφορετική νευρολογία. Ο εγκέφαλος ρυθμίζει διαφορετικά την ντοπαμίνη - εκείνο το χημικό που σε κάνει να νιώθεις ικανοποίηση, που σε κινητοποιεί, που σε βοηθά να συγκεντρωθείς. Δεν επιλέγεις να αποσπάσαι. Δεν επιλέγεις να ξεχνάς. Επιλέγεις πώς θα το διαχειριστείς. Κι αυτό απαιτεί εργαλεία. Όχι κριτική.
Το μεγάλο παράδοξο
Όσο πιο έξυπνος είσαι, τόσο πιο δύσκολο να την αναγνωρίσεις. Τα άτομα με υψηλή νοημοσύνη αναπτύσσουν από νωρίς μηχανισμούς αντιστάθμισης. Φτιάχνουν λίστες. Βάζουν υπενθυμίσεις. Προσπαθούν διπλά, τριπλά. Η νοημοσύνη γίνεται ασπίδα. Η προσπάθεια γίνεται αόρατη. Κι έτσι, περνούν απαρατήρητοι, μέχρι που η εξάντληση γίνεται μόνιμη, το άγχος αβάσταχτο, και η αμφιβολία βαθιά: «Μήπως κάτι δεν πάει καλά με μένα;».
Η απάντηση είναι όχι. Απλώς το μυαλό σου λειτουργεί διαφορετικά. Οι άνθρωποι ζουν χρόνια με ταμπέλες που δεν τους ταιριάζουν: Κατάθλιψη, άγχος, διαταραχή προσωπικότητας. Ενώ η πραγματική απάντηση είναι απλούστερη και πιο ανθρώπινη: Είναι το μυαλό τους, που απλώς παίζει σε διαφορετικό ρυθμό.
Η συνύπαρξη που λίγοι ξέρουν
Η ΔΕΠΥ δεν έρχεται πάντα μόνη της. Η συνύπαρξή της με τον αυτισμό είναι τόσο συχνή που η επιστήμη πλέον μιλά για AuDHD. Ένα μυαλό που λαχταρά ρουτίνα και ταυτόχρονα τη βρίσκει αφόρητη. Ένα μυαλό που αναζητά έντονη διέγερση και ταυτόχρονα καταρρέει από την υπερφόρτωση. Είναι σαν να πατάς γκάζι και φρένο ταυτόχρονα, μια κατάσταση που εξαντλεί βαθιά, ακόμα κι αν δεν φαίνεται.
Αυτή η διπλή πραγματικότητα δημιουργεί ένα μοναδικό προφίλ: Άτομα που μπορεί να είναι ταυτόχρονα οργανωτικά, χαοτικά και βαθιά συστημικά στη σκέψη τους. Που αγαπούν την αλλαγή αλλά και τρομάζουν. Που είναι εξαιρετικά δημιουργικά αλλά δυσκολεύονται να ολοκληρώσουν. Που ξέρουν πολλά για πολλά, αλλά νιώθουν ότι τίποτα δεν είναι αρκετό. Η αναγνώριση αυτής της συνύπαρξης είναι κρίσιμη, γιατί αλλάζει τα πάντα: Τη θεραπεία, την υποστήριξη, τον τρόπο που ένα άτομο βλέπει τον εαυτό του.
Δύο όψεις του ίδιου νομίσματος
Η ΔΕΠΥ έχει ένα καλό κρυφό. Οι άνθρωποι με ΔΕΠΥ σκέφτονται πλάγια. Βλέπουν συνδέσεις που άλλοι χάνουν. Σε καταστάσεις πίεσης, παραμένουν ψύχραιμοι, γιατί η ζωή τους είναι μία σειρά από κρίσεις. Είναι δημιουργικοί, ευρηματικοί, γεμάτοι ενσυναίσθηση. Και όταν καταφέρνουν να εστιάσουν, πραγματικά να εστιάσουν, μπορούν να κάνουν πράγματα που άλλοι δεν φαντάζονται.
Το πρόβλημα δεν είναι το μυαλό. Είναι ότι ο κόσμος δεν είναι φτιαγμένος γι' αυτό. Κι όμως, ο κόσμος μπορεί να αλλάξει. Μπορεί να γίνει πιο ευέλικτος, πιο περιεκτικός, πιο έξυπνος. Και αυτό δεν είναι ένα όνειρο, είναι μια επιλογή που κάνουμε κάθε φορά που σταματάμε να ζητάμε από τους ανθρώπους να γίνουν διαφορετικοί, και αρχίζουμε να φτιάχνουμε χώρους που να τους χωρούν.
Μια τελευταία σκέψη
Φαντάσου έναν άνθρωπο που περπατά σε ένα μονοπάτι. Οι άλλοι έχουν οδηγό. Εκείνος έχει έναν χάρτη που αλλάζει μόνος του. Οι πινακίδες είναι θολές, οι δρόμοι στρίβουν απότομα. Κάθε φορά που νομίζει ότι βρήκε τον προσανατολισμό του, ο χάρτης γυρίζει σελίδα. Αυτή είναι η καθημερινότητα της ΔΕΠΥ. Όχι δράμα. Όχι δικαιολογία. Πραγματικότητα. Κι όμως, αυτή η πραγματικότητα είναι επίσης η πηγή μιας μοναδικής δημιουργικότητας, μιας βαθιάς ενσυναίσθησης, μιας ικανότητας να βλέπεις τον κόσμο από γωνίες που άλλοι δεν φαντάζονται.
Το ζητούμενο δεν είναι να «διορθωθεί» ο χάρτης. Είναι να μάθει ο άνθρωπος να τον διαβάζει. Αυτός ο άνθρωπος βλέπει τον κόσμο με τρόπο που οι άλλοι δεν μπορούν. Και αυτό, όταν γίνει κατανοητό, μπορεί να γίνει η μεγαλύτερη δύναμή του.
anagnostopoulou.kalliopi@ucy.ac.cy
*Υποψήφιας διδάκτορος Κλινικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, με ερευνητικό και κλινικό ενδιαφέρον στη νευροδιαφορετικότητα και τα σύγχρονα μοντέλα διάγνωσης ενηλίκων. Κατόχου MSc στην Κλινική Ψυχολογία, BSc στην Ψυχολογία και BSc στη Φιλοσοφία, Παιδαγωγική και Ψυχολογία
