Της Αλεξάνδρας Ατταλίδου*
Κάθε καλοκαίρι παρακολουθούμε σχεδόν το ίδιο έργο. Πυρκαγιές, εκκενώσεις, καμένη γη, περιουσίες σε κίνδυνο και τεράστια κινητοποίηση επίγειων και εναέριων μέσων. Η πρόσφατη πυρκαγιά στο Πισσούρι είναι ακόμη μία υπενθύμιση. Όμως η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται κάθε φορά στο πόσα πυροσβεστικά οχήματα ή αεροπλάνα διαθέτουμε. Πρέπει επιτέλους να συζητήσουμε πού και πώς επιτρέψαμε να κτίσουμε αυτή τη χώρα.
Για δεκαετίες η πολεοδομική πολιτική στην Κύπρο αντιμετώπισε τη γη κυρίως ως αντικείμενο ανάπτυξης και οικονομικής εκμετάλλευσης και πολύ λιγότερο ως πεπερασμένο φυσικό πόρο που απαιτεί σχεδιασμό και προστασία.
Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα των στρεβλώσεων της πολεοδομικής μας πολιτικής είναι η λεγόμενη «μεμονωμένη κατοικία». Η δυνατότητα ανέγερσης κατοικιών έξω από τα όρια των υφιστάμενων οικισμών οδήγησε στη διάσπαρτη δόμηση της υπαίθρου: ανοίγει ένας δρόμος, κτίζεται μια κατοικία, ακολουθεί μια δεύτερη, απαιτούνται νέες υποδομές και σταδιακά δημιουργούνται τετελεσμένα και πιέσεις για επέκταση της ανάπτυξης. Σε περιβαλλοντικά ευαίσθητες περιοχές, όπως η χερσόνησος του Ακάμα, αυτή η πρακτική μπορεί να λειτουργήσει ως Δούρειος Ίππος για την περαιτέρω οικοπεδοποίηση και ανάπτυξη. Αξίζει μάλιστα να θυμηθούμε μια χαρακτηριστική αντίφαση: μετά την καταστροφική πυρκαγιά του Αρακαπά, ο τότε Υπουργός Εσωτερικών της κυβέρνησης Αναστασιάδη, Νίκος Νουρής, αναγνώρισε ενώπιον της Επιτροπής Εσωτερικών της Βουλής τις καταστροφικές συνέπειες της πολιτικής της μεμονωμένης κατοικίας για το περιβάλλον. Κι όμως, όταν αργότερα παρουσιάστηκε το Τοπικό Σχέδιο Ακάμα επί της δικής του υπουργίας, η δυνατότητα μεμονωμένης κατοικίας διατηρήθηκε. Αυτή ακριβώς η απόσταση ανάμεσα στη διαπίστωση του προβλήματος και στην πολιτική απόφαση που ακολουθεί αποτελεί μία από τις χρόνιες παθογένειες του πολεοδομικού σχεδιασμού στην Κύπρο: γνωρίζουμε τις συνέπειες, τις καταγγέλλουμε μετά την καταστροφή, αλλά διστάζουμε να αλλάξουμε τις πολιτικές που τις δημιουργούν.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη διάσταση που η κλιματική κρίση καθιστά πλέον κρίσιμη: όταν κατοικίες διασπείρονται μέσα ή δίπλα σε δασικές και θαμνώδεις εκτάσεις, το κράτος καλείται στη συνέχεια να προστατεύσει ανθρώπους και περιουσίες. Χρειάζονται δρόμοι, ηλεκτρισμός, νερό, υπηρεσίες και, σε περίπτωση πυρκαγιάς, τεράστιοι πόροι για την άμυνά τους. Η άναρχη ανάπτυξη επομένως δεν έχει μόνο περιβαλλοντικό κόστος. Έχει και δημοσιονομικό κόστος που τελικά πληρώνει ο φορολογούμενος.
Το ίδιο λάθος κάναμε στις πόλεις. Στη Λεμεσό (και τώρα ακολουθούν όλες οι πόλεις) επιτρέψαμε την ανέγερση ψηλών, γυάλινων πύργων χωρίς προηγουμένως να απαντήσουμε σε ένα θεμελιώδες ερώτημα: τι πόλη θέλουμε; Πώς εντάσσεται ένα κτίριο στον υφιστάμενο πολεοδομικό ιστό, στις παραδοσιακές γειτονιές, στο μικροκλίμα, στην κυκλοφορία και στις υποδομές; Η ανάπτυξη δεν μπορεί να μετριέται μόνο σε τετραγωνικά μέτρα και ύψος.
Παράλληλα, επεκτείναμε οικιστικές ζώνες προς γεωργικές, κτηνοτροφικές και βιομηχανικές περιοχές. Ύστερα εμφανίζονται οι απολύτως προβλέψιμες συγκρούσεις: οσμές, θόρυβος, κυκλοφορία βαρέων οχημάτων, παράπονα κατοίκων και τελικά πιέσεις να μετακινηθούν δραστηριότητες που βρίσκονταν εκεί πριν από τις κατοικίες.
Και όλα αυτά ενώ η κλιματική αλλαγή αλλάζει δραματικά τους όρους του σχεδιασμού. Η σύγχρονη πολεοδομία σημαίνει λιγότερες σφραγισμένες επιφάνειες, περισσότερο χώμα που απορροφά το νερό, περισσότερα δέντρα και πράσινους διαδρόμους, σκίαση κτιρίων και πεζοδρομίων, ώστε ο πολίτης να μπορεί να περπατήσει ακόμη και τους θερμότερους μήνες. Δεν είναι πλέον ζήτημα αισθητικής. Είναι πολιτική δημόσιας υγείας και κλιματικής ανθεκτικότητας.
Η Ευρώπη κινείται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση. Ο νέος Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης απαιτεί να ανακοπεί η απώλεια αστικού πρασίνου και δενδροκάλυψης μέχρι το 2030 και στη συνέχεια να επιτευχθεί αυξητική τάση. Η Οδηγία για τους Οικοτόπους επιβάλλει αυστηρή αξιολόγηση σχεδίων και έργων που μπορούν να επηρεάσουν περιοχές Natura 2000.
Και εδώ η Κύπρος έχει σοβαρό πρόβλημα αξιοπιστίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη παραπέμψει την Κυπριακή Δημοκρατία στο Δικαστήριο της ΕΕ για ανεπαρκή προστασία και διαχείριση περιοχών Natura 2000, ενώ σε ξεχωριστή διαδικασία παράβασης διαπίστωσε «διαρθρωτική και επίμονη πρακτική» αδειοδότησης οικονομικών δραστηριοτήτων σε Natura 2000 χωρίς την απαιτούμενη ορθή αξιολόγηση.
Υπάρχει και μια ακόμη εκκρεμότητα: η Κύπρος κύρωσε τη Σύμβαση της Βαρκελώνης ήδη από το 1979, αλλά παραμένει εκτός του Πρωτοκόλλου για την Ολοκληρωμένη Διαχείριση Παράκτιων Ζωνών. Για ένα μικρό νησιωτικό κράτος που δέχεται τεράστιες αναπτυξιακές πιέσεις στις ακτές του, αυτή η απουσία είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί. Είναι όμως κοινή θέση ότι αυτό συμβαίνει για να μπορούν τα μεγάλα συμφέροντα και οι ημέτεροι μέσω των παρεκκλίσεων που εγκρίνονται από το Υπουργικό Συμβούλιο να κτίζουν ότι θέλουν και όπου θέλουν. Αυτή είναι απλά η «θεσμοθετημένη διαφθορά» που όλα τα επιτρέπει σε αυτόν τον τόπο.
Η υπεύθυνη πολιτική οφείλει να κινηθεί ακριβώς στην αντίθετη κατεύθυνση από την άναρχη επέκταση: αειφόρος ανάπτυξη που δεν επιβαρύνει τα οικοσυστήματα, πράσινες και ανθρώπινες πόλεις, αξιοποίηση του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος, επαναφορά εγκαταλελειμμένων κτιρίων στη χρήση και αυστηρή εφαρμογή της περιβαλλοντικής και πολεοδομικής νομοθεσίας.
Αυτό όμως προϋποθέτει κάτι μεγαλύτερο: ένα πραγματικό Σχέδιο Νήσου — ένα Σχέδιο Κύπρου. Έναν ενιαίο χωροταξικό σχεδιασμό που θα αποφασίζει πού αναπτύσσουμε, πού καλλιεργούμε, πού παράγουμε, πού κατοικούμε και ποιες περιοχές απλώς δεν αγγίζουμε.
Η Κύπρος είχε θεσμικά προβλέψει το Σχέδιο για τη Νήσο ήδη στον περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας Νόμο του 1972. Μισό αιώνα αργότερα εξακολουθούμε να πληρώνουμε το τίμημα του κατακερματισμένου σχεδιασμού.
Οι πυρκαγιές δεν είναι όλες αποτέλεσμα της πολεοδομικής πολιτικής. Οι καταστροφικές συνέπειές τους, όμως, επιδεινώνονται όταν έχουμε κτίσει χωρίς να σεβόμαστε τα όρια της φύσης.
Η πολεοδομία δεν είναι διαδικασία έκδοσης αδειών. Είναι η απόφαση για το πώς θέλουμε να είναι η Κύπρος σε τριάντα και πενήντα χρόνια.
Και αυτή την απόφαση δεν μπορούμε άλλο να την αφήνουμε στην τύχη.
*Πρώην Βουλεύτριας
