Οι δημοσκοπήσεις στο Ισραήλ, ενόψει των εκλογών της 27ης Οκτωβρίου, δείχνουν ότι ο μακροβιότερος Πρωθυπουργός της χώρας, Βενιαμίν Νετανιάχου, δεν είναι πλέον αδιαφιλονίκητος. Ο αντιπολιτευτικός συνασπισμός απέκτησε δυναμική και, αν συνεχιστεί αυτή η δημοσκοπική τάση, θα εξασφαλίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία, με τον πρώην αρχηγό του στρατού (IDF), Γκάντι Άιζενκοτ, να προβάλλει ως ισχυρή εναλλακτική.
Μια ήττα Νετανιάχου θα ήταν μια απρόβλεπτη και δυσάρεστη εξέλιξη για τον Κύπριο Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη, ο οποίος έκτισε ιδιαίτερα στενή σχέση μαζί του. Τον έβλεπε ακλόνητο στην ισραηλινή πολιτική σκηνή και αναντικατάστατο για τις ΗΠΑ.
Υπαρξιακό δίλημμα
Στην ύστατη, ίσως, φάση της πολιτικής ηγεμονίας του —τρεις φορές Πρωθυπουργός, συνολικά 18 χρόνια από το 1996— ο Νετανιάχου βλέπει το έδαφος να υποχωρεί κάτω από τα πόδια του. Η επιλογή του να κρατά το Ισραήλ σε παρατεταμένη κατάσταση πολέμου δεν φαίνεται πλέον να πείθει αρκετούς ψηφοφόρους. Οι σαρωτικές στρατιωτικές νίκες δεν τον έκαναν «ήρωα» ούτε πολιτικά άτρωτο. Και πάνω από το πολιτικό του μέλλον εξακολουθούν να αιωρούνται οι σοβαρές κατηγορίες διαφθοράς για τις οποίες δικάζεται.
Ο Άιζενκοτ δεν εγκαταλείπει το σκληρό ισραηλινό δόγμα ασφάλειας, αλλά προβάλλει μια πιο θεσμική και ορθολογική διαχείριση των υπαρξιακών προβλημάτων του Ισραήλ. Οι Ισραηλινοί θέλουν να ξέρουν ποια είναι η «επόμενη ημέρα» για τη χώρα. Τον πιστώνουν με ακεραιότητα. Έχει πληρώσει βαρύ προσωπικό τίμημα, χάνοντας τον γιο και τον ανιψιό του στον πόλεμο της Γάζας. Πιέζει για θεσμική ομαλότητα και ασκεί έντονη κριτική στον Νετανιάχου για την 7η Οκτωβρίου και την ανάγκη εξόδου από τον πόλεμο. Ένα ερώτημα παραμένει βασανιστικό για την ισραηλινή κοινωνία: πώς «πιάστηκαν στον ύπνο» ο στρατός και οι υπηρεσίες πληροφοριών;
Απομόνωση
Η μακρά σταδιοδρομία του Νετανιάχου μπορεί να κλείσει με τον χειρότερο τρόπο. Οι επικριτές του —εντός και εκτός Ισραήλ— θεωρούν ότι η πολιτική επιβίωσή του έχει πλέον γίνει αναπόσπαστο μέρος των αποφάσεών του.
Ο Νετανιάχου συνέβαλε καθοριστικά στη μετατόπιση της ισραηλινής πολιτικής προς τα δεξιά και, σταδιακά, στην περιθωριοποίηση της πολιτικής των δύο κρατών ως ρεαλιστικής λύσης για το Παλαιστινιακό. Στον πόλεμο με το Ιράν και τον σιιτικό «άξονα του κακού» ήρθε ακόμη και σε οξεία αντιπαράθεση με τον Ντόναλντ Τραμπ, όταν η κρίση κορυφώθηκε στα Στενά του Ορμούζ. «Είσαι παλαβός. Αν δεν ήμουν εγώ, θα ήσουν στη φυλακή. Σου σώζω το τομάρι. Όλος ο κόσμος σε μισεί πλέον», φέρεται να του είπε ο Αμερικανός Πρόεδρος, σύμφωνα με την ιστοσελίδα Axios, τον Ιούνιο.
Στο διεθνές πεδίο ο Νετανιάχου αντιμετωπίζει πρωτοφανή πίεση, ασχέτως αν η Λευκωσία τον θεωρεί προνομιακό συνομιλητή της. Σε βάρος του εκκρεμεί ένταλμα σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για φερόμενα εγκλήματα πολέμου στη Γάζα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, έστω και καθυστερημένα, εντείνει την πίεση για να σταματήσει η επέκταση των εποικισμών στη Δυτική Όχθη.
Ο «διάδοχος» εχθρός
Κατά την προεκλογική εκστρατεία ο Νετανιάχου επενδύει ανοιχτά στην όξυνση της γεωπολιτικής αντιπαλότητας με την Τουρκία, η επιρροή της οποίας επεκτάθηκε δραστικά στη Συρία. Το Ισραήλ έπληξε συριακές στρατιωτικές εγκαταστάσεις που θα μπορούσαν να αποκτήσουν ιδιαίτερη σημασία για μια μελλοντική τουρκική στρατιωτική παρουσία, στέλνοντας μήνυμα προς την Άγκυρα.
Όμως μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα διαμορφώνεται στη Μέση Ανατολή μετά την αποδυνάμωση του σιιτικού άξονα υπό το Ιράν. Οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν το ειδικό βάρος σουνιτικών χωρών για τη σταθεροποίηση της περιοχής. Το Σύμφωνο της Μέκκας, τον Αύγουστο, μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, συνιστά νέα παράμετρο, που έτυχε, σε πρώτη ανάγνωση, ευμενούς υποδοχής από τον Τραμπ. Στη Συρία ο Αμερικανός Πρόεδρος αναγνωρίζει τον ζωτικό ρόλο της Τουρκίας και επιχειρεί να συγκρατήσει τις ισραηλινές απαιτήσεις επί συριακού εδάφους στον νότο. Οι ΗΠΑ μεσολαβούν παράλληλα για μια διευθέτηση που θα μπορούσε να συμβάλει στη σταθεροποίηση του Λιβάνου.
Αφήγημα
Ο Νετανιάχου προβάλλει επικοινωνιακά ένα δικό του γεωπολιτικό όραμα, με το Ισραήλ στην καρδιά ενός «εξαγώνου συμμαχιών» απέναντι στον «ριζοσπαστικό σιιτικό άξονα και έναν αναδυόμενο ριζοσπαστικό σουνιτικό άξονα», κατά την έκφρασή του. Στους εταίρους αυτού του συστήματος κατονόμασε ρητά την Κύπρο και την Ελλάδα —σε συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου στις 22/2: «Βλέπω μπροστά στα μάτια μου ένα ολόκληρο σύστημα, ένα είδος συμμαχίας, γύρω, από και εντός της Μέσης Ανατολής: Ινδία, αραβικές χώρες, αφρικανικές χώρες και μεσογειακές χώρες όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, καθώς και χώρες στην Ασία».
Μια φυσιολογική χώρα δεν θα ήθελε να μετατρέπεται σε μέρος του προεκλογικού παιγνιδιού ενός ξένου ηγέτη. Συγκυριακά, όμως, η αναφορά εξυπηρετεί το αφήγημα που καλλιεργεί ο Χριστοδουλίδης για τη στρατηγική σχέση που έκτισε με τον Νετανιάχου, ο οποίος ξέρει να το εκμεταλλεύεται για την προσωπική του ατζέντα.
Η στάση αυτή μπορεί, όμως, να αποδειχθεί επιζήμια για ζωτικά κυπριακά συμφέροντα και ιδίως για τις προσπάθειες του ΟΗΕ στο Κυπριακό. Με δύο λόγια: αν ο Νετανιάχου εννοεί την «εξάγωνη συμμαχία» και η Λευκωσία αποδέχεται σιωπηρά τον ρόλο που της ανέθεσε, πώς αναμένει ότι η Τουρκία θα αποδεχθεί την κατάργηση του μονομερούς δικαιώματος επέμβασης του 1960, όπως προβλέπει το πρώτο σημείο του πλαισίου Γκουτέρες; Γιατί να δεχθεί η Άγκυρα την απόσυρση κατοχικών στρατευμάτων —σημείο 2 του ίδιου πλαισίου— και έτσι να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις από εκεί που έμειναν;
Στη λυσσαλέα ρητορική αντιπαράθεση Ερντογάν–Νετανιάχου οι δύο ανταλλάσσουν συχνά βαριές κατηγορίες για διεθνή εγκλήματα. Όταν ο Νετανιάχου υπενθυμίζει την τουρκική στρατιωτική κατοχή της Κύπρου, εύκολα αγγίζει τα αισθήματα των Κυπρίων. Στην πραγματικότητα, όμως, κανείς στη Λευκωσία δεν θα ήθελε να διανοηθεί τι θα μπορούσε να συμβεί εάν η αντιπαράθεση Ισραήλ–Τουρκίας εξελισσόταν σε πραγματική στρατιωτική τριβή και η Κύπρος βρισκόταν στη μέση.
Σκοπιμότητες
Η Κυπριακή Δημοκρατία καθιέρωσε έναν τύπο εξωτερικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή μέσω τριμερών περιφερειακών συνεργασιών —με τη μόνιμη συμμετοχή της Ελλάδας. Τη χαρακτηρίζει πλήθος διακηρύξεων, αλλά πολύ λιγότερα απτά παραδοτέα. Χρονικά, η εμβάθυνση των σχέσεων με το Ισραήλ εξελίχθηκε μετά το ναυάγιο του Κραν Μοντανά το 2017. Ο τότε Πρόεδρος, Νίκος Αναστασιάδης, έχοντας στενή σχέση με τον Βενιαμίν Νετανιάχου, επένδυσε σε φιλόδοξα ενεργειακά σχέδια. Με την πάροδο των χρόνων, κάποια απέτυχαν παταγωδώς και εγκαταλείφθηκαν (EastMed), ενώ άλλα παραμένουν εγκλωβισμένα για χρόνια στο στάδιο μελετών και ερευνών λόγω του γεωπολιτικού ρίσκου (GSI).
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η Λευκωσία αξιολόγησε ποτέ με την ίδια επιμέλεια το κόστος από αυτές τις επιλογές και τη μακρά ακινησία στο Κυπριακό. Μήπως αυτό ήθελε;
Αδύναμος κρίκος
Όταν ανέλαβε το 2023, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης έκτισε πάνω σε μιαν επιπρόσθετη διπλωματική επινόηση: το κυπριακό «γεωπολιτικό αποτύπωμα» στη Μέση Ανατολή. Επένδυσε στη σχέση με τον Νετανιάχου, με τη λογική να έχει μαζί του το ισχυρό φιλοϊσραηλινό λόμπι (AIPAC) στην Ουάσιγκτον, για την πρόσβασή του στον Λευκό Οίκο. Γι’ αυτό άνοιξε ακόμη περισσότερο τη βεντάλια της συνεργασίας με το Ισραήλ στους τομείς της ασφάλειας, των εξοπλισμών, της ανταλλαγής πληροφοριών, των κοινών ασκήσεων και της παροχής διευκολύνσεων. Κι ας μπήκε η Μέση Ανατολή στις φλόγες.
Η κοινή γνώμη πείστηκε συγκυριακά ότι το Ισραήλ στέκει δίπλα στην Κύπρο ως σύμμαχος και αντίβαρο στην Τουρκία. Όμως το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: τι συμβαίνει όταν το «αντίβαρο» συγκρούεται με τη δύναμη που υποτίθεται ότι εξισορροπεί; Ποιος είναι ο αδύναμος κρίκος;
Οι εκλογές στο Ισραήλ προσθέτουν ένα άβολο ερώτημα για τη Λευκωσία: αν φύγει ο Νετανιάχου, τι ακριβώς θα απομένει από τη στρατηγική που οικοδομήθηκε πάνω στην προσωπική του ατζέντα;
*Το άρθρο δημοσιεύεται ταυτόχρονα και στην Εφημερίδα των Συντακτών
