Σε συνάντηση στο Υπουργείο Οικονομικών, λειτουργός του υπουργείου είχε επικρίνει δημοσιογράφο, που είχε ερμηνεύσει τη σημαντική αύξηση στα έσοδα ΦΠΑ, ως ένδειξη ότι «πετά η κατανάλωση». Η πραγματικότητα, όμως, ήταν πολύ διαφορετική, όπως είχε εξηγήσει ο λειτουργός: η αύξηση οφειλόταν σχεδόν αποκλειστικά στην εισαγωγή ενός πολυτελούς γιοτ από Ρώσο ολιγάρχη.
Η ειρωνεία προς τον δημοσιογράφο ήταν εύκολη. Ίσως και βολική. Όχι όμως και δίκαιη.
Διότι το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι γιατί ο δημοσιογράφος έκανε λανθασμένη ερμηνεία. Είναι γιατί τα στοιχεία δημοσιοποιήθηκαν χωρίς την απαραίτητη επεξήγηση.
Όταν η πληροφορία δίνεται αποσπασματικά, η παραπληροφόρηση δεν είναι ατύχημα, αλλά είναι σχεδόν αναπόφευκτη.
Παρά τις σημαντικές βελτιώσεις των τελευταίων ετών στις εκθέσεις της Στατιστικής Υπηρεσίας, της Κεντρικής Τράπεζας και άλλων δημόσιων φορέων, εξακολουθεί να υπάρχει μια βαθιά ριζωμένη κουλτούρα επιλεκτικής πληροφόρησης. Όχι απαραίτητα με πρόθεση εξαπάτησης, αλλά σίγουρα με αποτέλεσμα τη στρέβλωση της πραγματικότητας.
Γιατί, σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφορία δεν είναι πλήρης, αυτός που κατέχει περισσότερα δεδομένα αποκτά πλεονέκτημα. Όπως είχε πει χαρακτηριστικά πρώην διοικητής Κεντρικής Τράπεζας: «Απορείτε γιατί είμαι τόσο επιτυχημένος; Πληροφορίες, πληροφορίες, πληροφορίες. Μαζεύεις πληροφορίες για όλους και για όλα και ξέρεις πότε και πώς να τις χρησιμοποιήσεις». Σοκαριστικό να το ακούς, αλλά απόλυτα ορθό. Η πληροφόρηση είναι δύναμη και το βλέπουμε καθημερινά, από την οικονομία μέχρι τις πρόσφατες πολεμικές συγκρούσεις.
Υπάρχει, όμως, μια κρίσιμη διαφορά: στην περίπτωση των δημόσιων στατιστικών, οι δημοσιογράφοι δεν είναι αντίπαλοι. Είναι σύμμαχοι. Και όχι μόνο αυτοί.
Η σωστή και πλήρης πληροφόρηση αποτελεί βασικό εργαλείο για τον ακαδημαϊκό που ερευνά, τον επιχειρηματία που επενδύει, τον επιστήμονα που αναλύει, αλλά και για τον πολίτη που λαμβάνει καθημερινές αποφάσεις.
Όταν η πληροφορία περιορίζεται ή παρουσιάζεται χωρίς το απαραίτητο πλαίσιο, δεν πλήττεται μόνο η ποιότητα της ενημέρωσης. Πλήττεται η ίδια η ικανότητα της κοινωνίας να σχεδιάσει το μέλλον της. Η οικονομία της οικογένειας, της επιχείρησης, του κράτους.
Αναπόφευκτα, υπάρχει ευθύνη και από την πλευρά των δημοσιογράφων, οι οποίοι οφείλουν να ελέγχουν, να αμφισβητούν και να εμβαθύνουν. Υπάρχει, επίσης ευθύνη και στους ίδιους τους αποδέκτες της πληροφορίας.
Όμως η κύρια ευθύνη ανήκει σε αυτούς, που κατέχουν τα δεδομένα. Διότι αυτοί καθορίζουν όχι μόνο τι γνωρίζουμε, αλλά και τι αγνοούμε.
Σήμερα, ως κοινωνία, δεν αποτυγχάνουμε απλώς να αξιοποιήσουμε τη δύναμη της πληροφόρησης. Τη σπαταλούμε. Πορευόμαστε χωρίς σαφή στρατηγική, βασιζόμενοι σε αποσπασματικά στοιχεία, σε εντυπώσεις και σε εύκολες συγκρίσεις με άλλες χώρες, που συχνά δεν κατανοούμε σε βάθος.
Το πραγματικό κόστος αυτής της αποτυχίας είναι τεράστιο, αλλά παραμένει αόρατο. Πόσες λανθασμένες αποφάσεις θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί; Πόσες ευκαιρίες δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ; Πόσες πολιτικές σχεδιάστηκαν πάνω σε ελλιπή δεδομένα; Συζητούμε, για παράδειγμα, για τον αφθώδη πυρετό ή τις επιπτώσεις της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή χωρίς αξιόπιστα στοιχεία, και βλέπουμε το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου, ειδικότερα για το πρώτο θέμα.
Δεν γνωρίζουμε. Γιατί, όταν δεν μπορείς να μετρήσεις το κόστος της άγνοιας, είναι πολύ εύκολο να συνεχίσεις να ζεις με αυτήν.
