Του Αντώνη Αντωνίου
Τον Σπύρο Θεοφάνους τον συνάντησα στην Ξυλοτύμπου όπου ζει μετά την προσφυγοποίησή του. Σήμερα στα 85 του ασχολείται με την ξυλογλυπτική την οποία και δίδασκε για 20 χρόνια μετά τη συνταξιοδότηση στα νυχτερινά επιμορφωτικά κέντρα ενώ παλαιότερα υπήρξε ενεργό μέλος του δ.σ. του ΑΣΙΛ (1958-1975), του πρώτου σωματείου που έκτισε γήπεδο με χορτοτάπητα και δημιούργησε νυκτερινά φεστιβάλ.
Παρόλο που ο σκοπός των συνεντεύξεων είναι η καταγραφή εμπειριών κάποιων μαθητών του 1950, στο τέλος, και σε όλες τις περιπτώσεις, αυτές οι ιστορίες μπλέκονται με πολλά άλλα προσωπικά βιώματα τα οποία σημάδεψαν τη ζωή αυτών των ανθρώπων.
Το πιστοποιητικό του διευθυντή 2-6-1958.
Από τη μάντρα
«Γεννήθηκα το 1940 στη Λύση. Είμαστε 4 αδέλφια. Εγώ ήμουν ο μικρός. Ο πατέρας μου, ο Φανής του Μασόνου, ήταν βοσκός. Είχαμε 100 πρόβατα, ένα μέτριο κοπάδι. Πωλούσαμε το γάλα, τα αρνιά, το μαλλί και την κοπριά και μόλις που ζούσαμε ως οικογένεια, αφού δεν είχαμε χωράφια.
Ο παππούς μου ήταν ευκατάστατος, είχε περιβόλι, άροτρο και ζώα. Στη Λύση είχαμε έναν τοκογλύφο με το νάμι και σε μια περίοδο ανομβρίας, γύρω στο 1930, ο παππούς μου δανείστηκε 2 κιλά σιτάρι. Όταν καθυστέρησε την αποπληρωμή, ο τοκογλύφος του πούλησε όλη την περιουσία του και ο παππούς μου πέθανε από το μαράζι του. Τότε ο πατέρας μου πήγε μισταρκός στον τοκογλύφο, έκανε οικονομίες και δημιούργησε τη μάντρα με τα ζώα.
Εμένα από μικρό μου υπέβαλαν ότι θα γίνω βοσκός. Ήξερα καλά το κοπάδι, τις γέννες, το άρμεγμα. Η μάντρα ήταν έξω από το χωριό, μεταξύ Λύσης και Σίντας. Κάθε απόγευμα πήγαινα με την γαδάρα και τις κούζες του γάλακτος στη μάντρα και βοηθούσα στο άρμεγμα. Το πρωί όταν ξυπνούσαμε πάλι βοηθούσα στο άρμεγμα και επέστρεφα στη Λύση, έπιαννα τη βαλίτσα μου και πήγαινα στο δημοτικό. Καμιά φορά όταν έμπαιννα στην τάξη, στα παπούτσια μου υπήρχε κοπριά από τη μάντρα».
Ο ΣΘ με κάποια από τα έργα του στην ξυλογλυπτική.
Στην Αγγλική Σχολή (ΑΣ)
«Όταν τελείωνα το δημοτικό ο διευθυντής κύριος Γιαννάκης κάλεσε δύο φορές τον πατέρα μου στο σχολείο και τον ρώτησε τι θα γίνει ο Σπύρος τώρα που τελειώνει το σχολείο. Ο πατέρας μου του είπε ότι λόγω της φτώχειας θα τον έστελνε βοσκό. Ο διευθυντής επέμενε να με στείλει στην ΑΣ - εμείς δεν γνωρίζαμε τίποτα για την ΑΣ.
Κανένας αδελφός ή αδελφή μου δεν μορφώθηκαν. Ο πατέρας μου το σκεφτόταν έναν μήνα πριν πάρει απόφαση. Για να πάω στην ΑΣ όλα τα αδέλφια μου εξάσκησαν μεγάλη πίεση. Ιδιαίτερα ο μεγάλος μου αδελφός είπε στον πατέρα μου ότι θα δουλέψουμε όλοι για να στείλουμε τον Σπύρο σχολείο.
Μπήκα στην ΑΣ το 1953. Παρακαθίσαμε 462 μαθητές τις εξετάσεις και πέρασα 33ος.
Όταν είδα τις εγκαταστάσεις της σχολής ένιωσα δέος. Έφυγα από τη μάντρα του βοσκού και βρέθηκε σ’ ένα επιβλητικό κτήριο. Δεν είχα ταξιδέψει πριν. Μια φορά πήγα με λεωφορείο και δεν ήξερα καν πώς μπαίνεις στο λεωφορείο.
Τους πρώτους 3 μήνες έμενα στον Στρόβολο σε έναν δωμάτιο με ένα συμμαθητή μου. Στο σπίτι έμεναν και εργάτες από το Κοιλάνι. Μετά πήγα στο οικοτροφείο ALKS. Η ζωή στο οικοτροφείο ήταν καλή. Δεν είχα πολλές απαιτήσεις. Ήταν καλό τo φαΐ - στο σπίτι μου στη Λύση δεν έτρωγα τόσο κρέας. Στο οικοτροφείο τρώγαμε βούτυρο που ποτέ δεν το είδα στη Λύση. Τα Χριστούγεννα μας έδιναν πουτίγκα (pudding).
Υπήρχε πολλή κοινωνικοποίηση στο οικοτροφείο. Οι περισσότεροι μαθητές ήταν από χωριά και έκαμα πολλές φιλίες όπως τον Α. Επαμεινών δα, τον Κ.Χατζηκακού, τον Παρλά, τον Πάμπο Σχίζα από τη Φλάσου και τον Ρένο Ιωαννίδη από του Μόρφου. Υπήρχαν και μαθητές από τη Λευκωσία αλλά είχαν κάποια υπεροψία.
Δεν είχα Τουρκοκύπριους φίλους. Δεν ξέρω αν επηρεάστηκα από τον πατέρα μου. Ο πατέρας μου είχε συνεργασία με Τουρκοκύπριους της Σίντας. Όταν είχε ανάγκη ερχόταν ο Hüseyin από τη Σίντα και πρόσεχε το κοπάδι μας και ο πατέρας μου πήγαινε και πρόσεχε το δικό του όταν τον χρειαζόταν ο Hüseyin. Παρ’ όλη τη συνεργασία τους ο πατέρας μου μού έλεγε: «Έν' σιήλλοι τούτοι ρε Σπύρο. Εν τζαι έχουν εμπιστοσύνη». Προφανώς τούτο με επηρέασε αν και όταν πήγαινα με τον πατέρα μου στη Σίντα με κερνούσαν πολλά λουκούμια.
Μιλούσαμε με Τουρκοκύπριους συμμαθητές αλλά δεν ήμουν φίλος. Η ιδεολογία της ΕΟΚΑ με επηρέασε και απέφευγα επαφή με Τουρκοκύπριους. Μια φορά μάλωσε κάποιος Zıya από τη Λεύκα με ένα Ελληνοκύπριο και τον είπε γκιαούρ (gavur). Από εκείνη τη στιγμή δεν ήθελα να μιλώ μαζί τους».
….και στη ματαίωση του ονείρου
«Την πρώτη χρονιά που άρχισε δράση η ΕΟΚΑ ήταν ηρεμία στη σχολή. Το 1956 έβαλαν βόμβες στο κεντρικό κτήριο και οι Λυσιώτες γονείς ήρθαν Λευκωσία να δουν αν είμαστε καλά.
Το 1957 ο Α . Επαμεινώνδας μου μίλησε για την ΕΟΚΑ και δέχτηκα να γίνω μέλος. Η γενικότερη ατμόσφαιρα το ευνοούσε. Το εθνικό φρόνημα ήταν πολύ έντονο. Στη Λύση τη νύχτα ακούγαμε τον σταθμό της Αθήνας, που όταν τέλειωνε το πρόγραμμα, έβαζαν τον Εθνικό Ύμνο και όλος ο κόσμος στον σύλλογο στεκόταν προσοχή. Ο μεγάλος μου αδελφός ήταν μέλος της ΕΟΚΑ, αλλά μου έκανε παραινέσεις να μην μπω διότι ήθελε να με προστατέψει. Δεν το είπα σε κανένα ότι έγινα μέλος. Πήγαμε στο δασάκι της ΑΣ πίσω από τη δεξαμενή και ο Α. Επαμεινώνδας όρκισε εμένα και τον Π. Σχίζα πάνω στην Αγία Γραφή. Δώσαμε όρκους για την Ένωση.
Η δράση μου ήταν 2-3 φορές να βάλω στις τάξεις φυλλάδια που μου έδωσε ο Α. Επαμεινώνδας. Το 1958 οι Τουρκοκύπριοι άρχισαν να ρίχνουν τα δικά τους φυλλάδια. Τους ακούγαμε να μιλούν για Taksim και τους κοροϊδεύαμε.
Η πιο ριψοκίνδυνη ενέργεια που έκανα ήταν με τον Π. Σχίζα. Μας ζητήθηκε να γράψουμε συνθήματα με μπλε μπογιά «Ελευθερία ή θάνατος» απέναντι από το οικοτροφείο. Ήταν η χειρότερη εμπειρία που είχα. Δίπλα μου κοιμόταν Τουρκοκύπριος ενώ έξω από το οικοτροφείο υπήρχε φρουρός. Έπρεπε να σηκωθώ η ώρα 4 το πρωί και επειδή φοβόμουν μήπως κοιμηθώ και δεν ξυπνήσω έμεινα ξύπνιος όλη νύχτα και για πρώτη φορά στη ζωή μου κάπνισα τσιγάρο.
Τον Μάρτη του 1958 συνέλαβαν 3 μαθητές από το άλλο οικοτροφείο για κατοχή φυλλαδίων. Οι άλλοι οικότροφοι αντιδράσαμε και το μεσημέρι αρνηθήκαμε να κάτσουμε να φάμε. Κάποιος υπεύθυνος φαίνεται να ενημέρωσε τον διευθυντή που ήρθε στην τραπεζαρία, μας μίλησε για λίγο και ζήτησε να πάρουμε το γεύμα μας. Αρχικά ήταν ψύχραιμος. Όταν εμείς αρνηθήκαμε, τότε μας είπε ότι κλείνει το σχολείο. Εμάς μας απέβαλε και κάλεσε τον πατέρα μου στο σχολείο. Του εξήγησε ότι ο Σπύρος είναι καλό παιδί και θα του επιτραπεί να επιστρέψει αλλά πρέπει να του μιλήσεις και εσύ. Μας ειδοποίησαν να επιστρέψουμε μετά από πέντε μέρες.
Το καλοκαίρι του 1958 μας έδωσε ο Α. Επαμεινώνδας ένα σημείωμα. Θεωρήσαμε ότι ήταν διαταγή από την ΕΟΚΑ. Έγραφε πάνω: «Εγώ ο υποφαινόμενος... από… μαθητής της ΑΣ Λευκωσίας διά του παρόντος δηλώ ότι αποχωρώ από την ΑΣ και θα εγγραφώ σε γυμνάσιο να διδακτώ τα ελληνοχριστιανικά ιδεώδη. Ο δηλών ……». Αυτή τη δήλωση έπρεπε να τη συμπληρώσω και να την στείλω σε εφημερίδες για να το δουν οι άλλοι μαθητές για να αποχωρήσουν.
Η δήλωση αποχώρησης του ΣΘ ΕΘΝΟΣ 28-8-1958.
Προβληματίστηκα πολύ πώς και γιατί να φύγω. Από τη μία ήταν διαταγή και δεν μπορούσα να την αγνοήσω αφού είχα ορκιστεί να υπακούω. Πίστευα ότι η οργάνωση θα το θεωρούσε προδοσία αν δεν αποχωρούσα (άλλο αν αυτοί που δεν αποχώρησαν πήραν αργότερα θέσεις και προαγωγές στη δημόσια υπηρεσία). Από την άλλη, μπήκα στην ΑΣ για να βγω από τη φτώχεια. Δεν μπορούσα να δω πως φεύγοντας εκπλήρωνα πατριωτικό καθήκον.
Δεν ήξερα τι να κάνω. Κάποιοι όπως ο Π. Σχίζας, ο Χατζηκακού και ο Ρ. Ιωαννίδης, είτε γιατί είχαν λεφτά είτε γιατί είχαν συγγενείς, θα πήγαιναν στο εξωτερικό για να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Εγώ πού να πάω; Εγώ δεν είχα ούτε λεφτά ούτε συγγενείς στο εξωτερικό. Λόγω της ηλικίας, της ανωριμότητας και της πίστη στην οργάνωση αποχώρησα. Ο σκοπός που πήγα στην ΑΣ δεν εκπληρώθηκε. Η απόφαση μας έκοψε τα φτερά μας.
Συμπλήρωσα τη φόρμα και την έστειλα στο «Έθνος» τον Αύγουστο του 1958. Μετά ενημέρωσα τον πατέρα μου. Του είπα ότι αναγκαστήκαμε να φύγουμε και ότι πρέπει να πάω σε άλλο σχολείο διότι έπρεπε να πάρω απολυτήριο. Με ρώτησε για τα δίδακτρα για να δει αν μπορεί να τα καλύψει. Στο Παγκύπριο Γυμνάσιο μου είπαν £55 και στην Αμμόχωστο £45. «Μα γιε μου πού να βρω £45. Εννά παντρέψω την Πατούν μας τζαι έχουμε πολλές ανάγκες. Δεν μπορείς να βρεις μια δουλειά να μας βοηθήσεις;» Έτσι, όταν έφυγα από την ΑΣ δεν πήγα σε άλλο σχολείο.
Με τον Π. Σχίζα σκεφτήκαμε ότι αφού γνωρίζαμε ότι θα αποχωρούσαμε, να πάμε ξεχωριστά στον διευθυντή να του ζητήσουμε μια βεβαίωση ότι είμαστε μαθητές της ΑΣ. Πήγα στον γραμματέα Λοϊζίδη και του είπα ότι ήμουν από φτωχή αγροτική οικογένεια και είχα σκοπό να εργαστώ το καλοκαίρι και παρακαλώ να μου δοθεί πιστοποιητικό ότι ήμουν μαθητής της σχολής. Δεν του είπα την αλήθεια Σε λίγες μέρες με καλεί ο Λοϊζίδης και μου έδωσε τ δήλωση μαζί με τα συγχαρητήρια του διευθυντή. Το μήνυμα του διευθυντή ήταν «εύγε που θα δουλέψετε για να καλύψετε τα προσωπικά σας έξοδα». Το πιστοποιητικό ημερομηνίας 2-6-1958 ήταν εντυπωσιακό. Είναι το μόνο που έχω από την ΑΣ. Αυτός ο διευθυντής, ο Griffin, σε ανύποπτο χρόνο μου έδωσε κάτι πολύ σημαντικό - αυτό το πιστοποιητικό. Ο διευθυντής ήξερε τα πάντα για μένα. Για παράδειγμα με είδε ότι ήμουν μερακλής με τα δέντρα και έγραψε ότι περιποιούμουν τον κήπο. Έγραψε ότι είχα υψηλό δείκτη ευφυΐας κάτι που δεν αναγνωρίστηκε ολόκληρες δεκαετίες στη δημόσια υπηρεσία.
Ο Griffin ήταν για μένα ο τέλειος διευθυντής. Ένα περιστατικό που τον συμπάθησα ήταν όταν μαθητής της τρίτης τάξης πήγαινα μέσα από τις ακακίες από το ένα οικοτροφείο στο άλλο. Ενώ προχωρούσα είδα τον διευθυντή. Στάθηκα και τον χαιρέτησα και η απάντησή του ήταν «hello Spyros». Μου έκανε μεγάλη εντύπωση που ο διευθυντής ήξερε το όνομα ενός μικρού μαθητή. Να φανταστείς ήμουν 40 χρόνια στο Κτηματολόγιο και ο διευθυντής μου που ήταν μαθητής της ΑΣ δεν ήξερε το όνομά μου».
Επίλογος
«Το καλοκαίρι του 1958 πήγα στα σταφύλια του Λανίτη στη Λεμεσό. Έμεινα εκεί 40 μέρες και μάζεψα £48. Είχα ήδη κάμει αίτηση να πάω δάσκαλος και ορίστηκε η συνέντευξη τον Αύγουστο. Όμως όταν επέστρεψα από τα σταφύλια μας έβαλαν για 15 μέρες απαγόρευση της κυκλοφορίας (curfew) στη Λύση. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν μπόρεσα να πάω στη συνέντευξη. Έγραψα επιστολή όταν έγινε η ανεξαρτησία δεν τη δέχτηκαν αφού δεν είχα απολυτήριο.
Μετά από αυτό έκανα αίτηση στο Κτηματολόγιο. Πήγα συνέντευξη και ο Βρετανός διευθυντής του Κτηματολογίου, με βάση εκείνο το πιστοποιητικό του Griffin, με διόρισε.
Μετά από 2 χρόνια, όταν ήρθε η ανεξαρτησία, προσπάθησα και πάλι να πάω στο Διδασκαλικό Κολέγιο. Με απέρριψαν διότι δεν είχα απολυτήριο. Η χειρότερή μου εμπειρία είναι όταν έκανα αίτηση για ενδοτμηματική υποτροφία. Με κάλεσαν για συνέντευξη. Πρόεδρος ήταν η Στέλλα Σουλιώτη. Μόλις έμαθε ότι δεν είχα απολυτήριο και χωρίς να μου δώσει την ευκαιρία να εξηγήσω το γιατί, μου ζήτησε να αποχωρήσω από την αίθουσα.
Παρόλο που πέρασαν τόσα χρόνια νιώθω πίκρα. Με «έσφαξαν» με αυτή την απόφαση. ‘Έκανα 25 αιτήσεις για υποτροφία και με απέρριπταν διότι δεν είχα απολυτήριο. Ήταν με δική μου επιλογή που έφυγα; Ήμουν τόσες δεκαετίες στην υπηρεσία και κανένας δεν με ρώτησε γιατί έφυγα από την ΑΣ. Όταν έφυγα κανένας δεν μου είπε ότι καλά έκανα. Δεν αναγνωρίστηκε ποτέ και από κανένα αυτή η ενέργειά μας. Πίστευα πάντα στις ικανότητες και στα προσόντα μου. Τώρα πια, ξέρω ότι δεν μετρούν…».
Ένα σχόλιο:
Η εφημερίδα «Έθνος» (11-9-1958) δημοσίευσε έναν κατάλογο ονομάτων μαθητών της ΑΣ που υποστηρίζει ότι αποχώρησαν τον Σεπτέμβριο 1958. Κανείς δεν γνωρίζει αν ο κατάλογος είναι ακριβής. Αρκετοί αποχωρήσαντες μαθητές πήραν απολυτήριο από γυμνάσια ή τους παραχωρήθηκε τιμητικά από την Πολιτεία, ενώ υπάρχουν αποχωρήσαντες μαθητές που δεν πήραν κανένα απολυτήριο.
Όμως κανείς δεν γνωρίζει ποιοι μαθητές αποχώρησαν τον Σεπτέμβρη του 1958 και πόσοι/ποιοι μαθητές επέστρεψαν. Όπως και ποιοι μαθητές αποβλήθηκαν διά παντός την περίοδο 1955-1959 διότι είχαν έμμεσα/άμεσα σχέση με την ΕΟΚΑ/ΑΝΕ/ΠΕΚΑ. Αρκετές από αυτές τις πληροφορίες υπάρχουν στα αρχεία της σχολής δεδομένου ότι ο διευθυντής Griffin ενημέρωνε τους προϊστάμενους του. Προφανώς όταν επιτέλους επιτραπεί πρόσβαση των ερευνητών στα αρχεία της ΑΣ αυτά, και πολλά άλλα ερωτήματα, θα απαντηθούν.
