Γράφει ο Νίκος Μεσαρίτης
Όταν ο λαϊκισμός δεν υπόσχεται θαύματα αλλά εντυπώσεις.
Στις σύγχρονες δημοκρατίες ο λαϊκισμός δεν εμφανίζεται πάντοτε με τη μορφή του δημαγωγού που υπόσχεται να λύσει όλα τα προβλήματα του λαού μέσα σε μια νύχτα. Δεν κρατά πάντα σημαίες, ούτε υψώνει κραυγές. Συχνά εμφανίζεται πιο εκλεπτυσμένος, πιο ευγενικός, πιο επικοινωνιακός. Μερικές φορές κρύβεται μέσα σε μια μόνο φράση.
Αφορμή για τη σκέψη αυτή αποτέλεσε, όπως μου τη μετέφεραν, η πρόσφατη δήλωση νεοεκλεγέντος βουλευτή, ο οποίος, εξηγώντας την ψήφο του στην εκλογή προέδρου της Βουλής, δήλωσε: «Έχω αριστερή συνείδηση και δεξιό εγκέφαλο». Η φράση είναι αναμφίβολα σχεδόν έξυπνη. Διατυπώνεται εύκολα, αναπαράγεται εύκολα και δημιουργεί αμέσως εντύπωση. Ακριβώς γι' αυτό αξίζει να τη δούμε προσεκτικότερα. Φυσικά θα ήθελα να γνωρίσω τον εμπνευστή της ατάκας και να συζητήσω μαζί του.
Το πρώτο ερώτημα είναι απλό: τι ακριβώς σημαίνει;
Τι είναι η «αριστερή συνείδηση»; Είναι η κοινωνική ευαισθησία; Η μέριμνα για τους αδύναμους; Η αναδιανομή του πλούτου; Και τι σημαίνει «δεξιός εγκέφαλος»; Δημοσιονομική πειθαρχία; Φιλελεύθερη οικονομία; Συντηρητισμός; Επιχειρηματικότητα;
Οι όροι παραμένουν ασαφείς. Ο καθένας μπορεί να τους ερμηνεύσει όπως επιθυμεί. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμη της ατάκας. Δεν υποχρεώνει τον ομιλητή να εξηγήσει μια συγκεκριμένη πολιτική θέση. Επιτρέπει σε διαφορετικούς ανθρώπους να ακούσουν διαφορετικά πράγματα και να μείνουν όλοι ικανοποιημένοι.
Η πολιτική, όμως, δεν είναι λογοτεχνία ούτε διαφήμιση. Η πολιτική απαιτεί σαφήνεια. Οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν όχι μόνο τι αισθάνεται ένας πολιτικός αλλά και τι ακριβώς προτείνει.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο ζήτημα.
Η συγκεκριμένη φράση φαίνεται να υπονοεί ότι η αριστερά αντιπροσωπεύει κυρίως τη συνείδηση και η δεξιά κυρίως τη λογική. Πρόκειται για ένα στερεότυπο που ακούγεται συχνά, αλλά δύσκολα αντέχει σε σοβαρή ανάλυση.
Η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα λογικών και παράλογων πολιτικών επιλογών, τόσο από αριστερές όσο και από δεξιές κυβερνήσεις. Η κοινωνική ευαισθησία δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο κανενός πολιτικού χώρου, ούτε η λογική αποτελεί ιδιοκτησία κάποιου άλλου. Οι δημοκρατίες λειτουργούν ακριβώς επειδή αναγνωρίζουν ότι η πολιτική είναι σύνθεση αξιών, συμφερόντων, γνώσης και εμπειρίας.
Γι' αυτό και η διάκριση ανάμεσα σε «συνείδηση» και «εγκέφαλο» μοιάζει περισσότερο με επικοινωνιακό σχήμα παρά με πολιτική ανάλυση.
Το σημαντικότερο, όμως, βρίσκεται αλλού.
Η ατάκα αυτή είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός νέου τύπου λαϊκισμού, τον οποίο θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «λαϊκισμό της εντύπωσης».
Ο παραδοσιακός λαϊκιστής υπόσχεται θαύματα. Υπόσχεται ότι θα εξαφανίσει τη διαφθορά, θα πολλαπλασιάσει τον πλούτο, θα λύσει τα εθνικά προβλήματα και θα αποκαταστήσει τη χαμένη αξιοπρέπεια του λαού.
Ο σύγχρονος λαϊκιστής συχνά λειτουργεί διαφορετικά. Δεν προσφέρει ολοκληρωμένες απαντήσεις. Προσφέρει έξυπνες φράσεις. Δεν επιδιώκει να πείσει με επιχειρήματα αλλά να κερδίσει τον επικοινωνιακό χώρο. Δεν ζητά από τον πολίτη να σκεφτεί. Ζητά από τον πολίτη να εντυπωσιαστεί.
Ζούμε, άλλωστε, σε μιαν εποχή όπου μια ατάκα λίγων δευτερολέπτων μπορεί να ταξιδέψει σε ολόκληρη τη χώρα μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Η πολιτική συχνά συμπυκνώνεται σε τίτλους, συνθήματα και σύντομα βίντεο. Η σκέψη χάνει έδαφος απέναντι στην ταχύτητα.
Αυτό δεν είναι αθώο.
Όταν η πολιτική περιορίζεται σε ευφυολογήματα, οι πολίτες δυσκολεύονται να αξιολογήσουν πραγματικές θέσεις. Οι σύνθετες προκλήσεις της εποχής μας – η οικονομία, η τεχνολογία, η κοινωνική συνοχή, το μεταναστευτικό, το Κυπριακό – δεν αντιμετωπίζονται με έξυπνες φράσεις. Απαιτούν γνώση, σχεδιασμό και υπευθυνότητα.
Κάθε ατάκα έχει απάντηση. Όταν το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα πρόταξε «Εδώ και τώρα αλλαγή», καθηγητής της Αρχιτεκτονικής σε διάλεξη απάντησε «Προτιμώ αύριο και σίγουρα.» Το ίδιο και στην «Έχω αριστερή συνείδηση και δεξιό εγκέφαλο», αφού σχετίζεται με τα ψυχικά φρένα, αυτή μπορεί να χαρακτηριστεί σαν ορισμός της σχιζοφρένειας.
Η Κύπρος γνωρίζει καλά τις συνέπειες της πολιτικής των συνθημάτων. Στο παρελθόν πληρώσαμε ακριβά υποσχέσεις που παρουσιάζονταν ως βεβαιότητες. Πληρώσαμε την υπεραπλούστευση σύνθετων προβλημάτων. Πληρώσαμε την αντικατάσταση της στρατηγικής από την ιδεολογική ευκολία.
Γι' αυτό και η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες απαιτητικούς. Πολίτες που δεν αρκούνται στην ατάκα αλλά ζητούν εξηγήσεις. Που δεν χειροκροτούν απλώς μιαν εύστοχη διατύπωση, αλλά αναζητούν το περιεχόμενο που βρίσκεται πίσω από αυτήν.
Δεν είναι κακό ένας πολιτικός να μιλά με τρόπο ευρηματικό. Η πολιτική χρειάζεται και συμβολισμούς και γλώσσα που επικοινωνεί. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο συμβολισμός υποκαθιστά την ουσία και όταν η φράση γίνεται σημαντικότερη από την πολιτική θέση.
Τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν κάποιος έχει αριστερή συνείδηση ή δεξιό εγκέφαλο. Το ερώτημα είναι αν διαθέτει σαφή πολιτική σκέψη, αν αναλαμβάνει την ευθύνη των αποφάσεών του και αν μπορεί να εξηγήσει στους πολίτες γιατί ενεργεί όπως ενεργεί.
Η δημοκρατία δεν προοδεύει με έξυπνες ατάκες. Προοδεύει με καθαρές ιδέες, ειλικρίνεια και λογοδοσία. Και ίσως ο πιο ύπουλος λαϊκισμός της εποχής μας να μην είναι εκείνος που φωνάζει περισσότερο, αλλά εκείνος που καταφέρνει να κρύβει την έλλειψη ουσίας πίσω από μια φράση που ακούγεται βαθιά, χωρίς να είναι.
