Κρίση προσδοκιών και ευκαιριών

Η σχέση της νέας γενιάς με το κράτος αποτελεί, ίσως, τον πιο ακριβή καθρέφτη της ποιότητας μιας δημοκρατίας. Δεν αποτυπώνεται μόνο σε δείκτες ανεργίας ή μετανάστευσης, αλλά κυρίως σε μια βαθύτερη, σχεδόν υπαρξιακή μεταβλητή, που είναι η πίστη ότι το μέλλον μπορεί να οικοδομηθεί εντός των θεσμών και όχι εκτός αυτών. Στην Κύπρο, αυτή η πίστη δεν έχει καταρρεύσει, αλλά δοκιμάζεται. Και η δοκιμασία αυτή συνιστά ένα από τα πιο βραχυπρόθεσμα κρίσιμα ζητήματα.

Το παράδοξο της κυπριακής περίπτωσης είναι εμφανές. Σε επίπεδο μακροοικονομικών δεικτών, η χώρα παρουσιάζει ανθεκτικότητα και σχετική σταθερότητα. Ωστόσο, σε επίπεδο βιωμένης εμπειρίας, ιδιαίτερα για τη νέα γενιά, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Η αίσθηση ότι οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται ισότιμα, ότι η προσπάθεια δεν ανταμείβεται πάντα ανάλογα και ότι η εξέλιξη εξαρτάται συχνά από παράγοντες εκτός θεσμικού πλαισίου, δημιουργεί ένα υπόστρωμα σιωπηρής δυσπιστίας.

Κοινωνική διάσταση

Η κυπριακή κοινωνία, ως μικρή και πυκνά διασυνδεδεμένη, παρουσιάζει ιδιαιτερότητες που εντείνουν αυτή τη δυναμική. Οι άτυπες σχέσεις, τα δίκτυα και οι κοινωνικές διαμεσολαβήσεις, που ιστορικά λειτούργησαν ως μηχανισμοί ευελιξίας, σήμερα συχνά εκλαμβάνονται ως εμπόδια αξιοκρατίας. Η αντίληψη ότι «οι ευκαιρίες δεν είναι ίδιες για όλους» δεν προκύπτει απαραίτητα από μαζική αδικία, αλλά από τη συσσώρευση μικρών εμπειριών που διαμορφώνουν μια συνολική εικόνα.

Η ανθρωπολογική διάσταση του ζητήματος αποκαλύπτει κάτι ακόμη πιο βαθύ, τη μεταβολή του τρόπου που οι νέοι αντιλαμβάνονται τον χρόνο και το μέλλον. Σε αντίθεση με προηγούμενες γενιές, που λειτουργούσαν σ’ ένα πλαίσιο σταδιακής ανέλιξης, οι σημερινοί νέοι έχουν διαμορφώσει προσδοκίες ταχύτερης εξέλιξης και μεγαλύτερης αυτονομίας. Αυτό δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη υπερβολής, αλλά αντανάκλαση ενός παγκοσμιοποιημένου περιβάλλοντος όπου οι συγκρίσεις είναι συνεχείς και άμεσες.

Η ψηφιακή εποχή έχει καταστήσει ορατά εναλλακτικά μοντέλα ζωής και εργασίας. Οι νέοι της Κύπρου συγκρίνουν τις προοπτικές τους, όχι μόνο με εκείνες των προηγούμενων γενεών, αλλά με εκείνες συνομηλίκων τους σε άλλες χώρες. Αυτό δημιουργεί μια νέα κλίμακα προσδοκιών, όπου το κυπριακό κράτος καλείται να ανταποκριθεί. Όταν αυτή η ανταπόκριση δεν είναι επαρκής, η επιλογή της μετανάστευσης καθίσταται όχι μόνο ελκυστική, αλλά και λογική.

Οικονομική διάσταση

Η οικονομική διάσταση είναι καθοριστική. Η νέα γενιά αποτελεί το πιο δυναμικό τμήμα του ανθρώπινου κεφαλαίου της χώρας. Η εκπαίδευση, η κατάρτιση και η διεθνής εμπειρία των νέων Κυπρίων αποτελούν σημαντικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, όταν η οικονομία δεν μπορεί να απορροφήσει και να αξιοποιήσει αυτό το δυναμικό, δημιουργείται ένα κενό που δεν καλύπτεται εύκολα.

Η αγορά εργασίας στην Κύπρο παρουσιάζει αντιφάσεις. Από τη μια, υπάρχουν τομείς με υψηλή ζήτηση και δυναμική ανάπτυξη. Από την άλλη, παρατηρείται ασυμμετρία μεταξύ των δεξιοτήτων που παράγει το εκπαιδευτικό σύστημα και των αναγκών της οικονομίας. Επιπλέον, η ποιότητα της απασχόλησης, όχι μόνο οι απολαβές, αλλά και οι προοπτικές ανέλιξης, αποτελούν κρίσιμο παράγοντα για τις αποφάσεις των νέων. Η υποαπασχόληση, η εργασιακή ανασφάλεια και η αίσθηση στασιμότητας ενισχύουν το φαινόμενο της απογοήτευσης. Και αυτή η απογοήτευση δεν εκφράζεται απαραίτητα με έντονες αντιδράσεις. Συχνά εκδηλώνεται ως σιωπηρή αποχώρηση: από την αγορά εργασίας, από τη δημόσια ζωή, από την ίδια τη χώρα.

Αποστασιοποίηση

Σε πολιτικό επίπεδο, η σχέση των νέων με το κράτος αποτελεί κρίσιμο δείκτη νομιμοποίησης. Οι νέες γενιές δεν φέρουν τα ίδια ιστορικά βιώματα με τις προηγούμενες. Δεν έχουν τις ίδιες αναφορές και δεν αξιολογούν τους θεσμούς με τα ίδια κριτήρια. Η νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας για αυτούς δεν είναι δεδομένη. Πρέπει να αποδεικνύεται καθημερινά μέσα από την αποτελεσματικότητα, τη διαφάνεια και τη δικαιοσύνη.

Η αποστασιοποίηση των νέων από την πολιτική διαδικασία δεν είναι ένδειξη αδιαφορίας. Είναι συχνά ένδειξη δυσπιστίας. Όταν οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες, η συμμετοχή μειώνεται. Και όταν η συμμετοχή μειώνεται, η ποιότητα της δημοκρατίας υποβαθμίζεται. Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς θα συγκρατηθεί η νέα γενιά στην Κύπρο, αλλά πώς θα αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη της προς το κράτος και την πολιτική ηγεσία.

Αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση δεν μπορεί να είναι αποσπασματική. Απαιτεί μια συνολική προσέγγιση που συνδέει την οικονομία, την εκπαίδευση και τους θεσμούς.

- Πρώτον, απαιτείται ενίσχυση της κοινωνικής κινητικότητας. Η αξιοκρατία δεν μπορεί να αποτελεί απλώς ρητορικό στόχο. Πρέπει να μεταφράζεται σε συγκεκριμένες πρακτικές: διαφανείς διαδικασίες προσλήψεων, δίκαιη και αντικειμενική αξιολόγηση, ίσες ευκαιρίες πρόσβασης. Κάθε παρέκκλιση από αυτές τις αρχές έχει πολλαπλασιαστικό αρνητικό αποτέλεσμα στην εμπιστοσύνη.

- Δεύτερον, η σύνδεση εκπαίδευσης και οικονομίας πρέπει να ενισχυθεί, και η θεωρία να γίνει πράξη. Τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ιδρύματα μπορούν να αποτελέσουν μοχλό ανάπτυξης, υπό την προϋπόθεση ότι συνδέονται ουσιαστικά με την αγορά εργασίας και την παραγωγή. Η ενίσχυση της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας αποτελεί κρίσιμο στοιχείο.

- Τρίτον, η ποιότητα των θεσμών πρέπει να βελτιωθεί. Η ταχύτητα στη λήψη αποφάσεων, η διασφάλιση της ποιότητας στη διακυβέρνηση και δημόσια υπηρεσία, η αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης και η αξιοπιστία της δικαιοσύνης επηρεάζουν άμεσα την καθημερινή εμπειρία των νέων. Ένα κράτος που λειτουργεί προβλέψιμα και δίκαια, ενισχύει την αίσθηση ασφάλειας και προοπτικής.

- Τέταρτον, απαιτείται ένα νέο αφήγημα για το μέλλον. Οι νέοι δεν αρκούνται σε διαχειριστικές προσεγγίσεις. Αναζητούν προοπτική, όραμα, κατεύθυνση. Η πολιτική ηγεσία οφείλει να διατυπώσει ένα συνεκτικό σχεδιασμό που να απαντά στο βασικό ερώτημα: Γιατί να μείνει κανείς και να επενδύσει το μέλλον του στην Κύπρο;

Η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται με λόγια, αλλά με συνέπεια. Κάθε πολιτική που ενισχύει τη δικαιοσύνη, κάθε θεσμική βελτίωση που διευκολύνει την καθημερινότητα, κάθε ευκαιρία που δημιουργείται με διαφανείς όρους συμβάλλει στην αποκατάστασή της. Αντίθετα, κάθε αίσθηση αδικίας ή ασυνέπειας έχει δυσανάλογα αρνητική επίδραση.

Η Κύπρος δεν στερείται δυνατοτήτων. Διαθέτει μια νέα γενιά με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, διεθνή εμπειρία και δημιουργικότητα. Το ζητούμενο είναι η αξιοποίηση αυτού του δυναμικού μέσα σ’ ένα πλαίσιο που να εμπνέει εμπιστοσύνη και να προσφέρει πραγματικές ευκαιρίες. Διότι στο τέλος της ημέρας, το μέλλον μιας χώρας δεν καθορίζεται μόνο από τις πολιτικές της, αλλά από το αν οι νέοι της πιστεύουν σε αυτήν. Και αυτή η πίστη δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι το αποτέλεσμα μιας καθημερινής εμπειρίας που συνδέει την κοινωνία, την οικονομία και τους θεσμούς.

Συμπερασματικά, αν η νέα γενιά αισθανθεί ότι το κράτος λειτουργεί ως σύμμαχος και όχι ως εμπόδιο, τότε η κρίση προσδοκιών μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία ανανέωσης. Αν, όμως, η απόσταση παραμείνει, τότε η απώλεια δεν θα είναι μόνο δημογραφική ή οικονομική. Θα είναι βαθιά θεσμική. Και καμιά κοινωνία δεν μπορεί να προοδεύσει όταν οι πιο δυναμικοί της πολίτες επιλέγουν να αναζητήσουν το μέλλον τους αλλού.

*Πρώην πρύτανης, καθηγητής-ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Philips