Της Ανδρούλλας Καμιναρά*
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση και είναι ανίκανη να αντιδράσει σε μια μεταβατική περίοδο στο διεθνές σύστημα αξιών - και τα γεωπολιτικά δεδομένα αλλάζουν ραγδαία. Οι παραδοσιακές συμμαχίες δοκιμάζονται και η ικανότητα της ΕΕ να λειτουργεί ως ενιαία δύναμη εξωτερικής πολιτικής τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Η εικόνα που προέκυψε από πρόσφατη σύνοδο κορυφής της ΕΕ στις Βρυξέλλες 19-20 Μαρτίου είναι ενδεικτική και βαθιά ανησυχητική: μια Ένωση που περιβάλλεται από πολέμους, αλλά αδυνατεί να μετατρέψει το οικονομικό της βάρος σε γεωπολιτική ισχύ. Παρά τις διακηρύξεις περί «διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες», οι ηγέτες περιορίστηκαν σε γενικόλογες εκκλήσεις για αποκλιμάκωση, χωρίς συγκεκριμένα εργαλεία ή αποφάσεις. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη πόρων ή θεσμών, αλλά πολιτικής βούλησης και ενότητας.
Το άρθρο τολμά να κάνει και με μία πρόβλεψη για το μέλλον της ΕΕ – Ότι βασικά θα επαναβεβαιωθεί ακόμη μία φορά, ότι τα κράτη μέλη της έχουν περισσότερο όφελος από μία δυνατή Ευρώπη και θα συσπειρωθούν για να την κάνουν ισχυρότερη. Σε αυτό το περιβάλλον η Κύπρος καλείται να διαμορφώσει ενεργή και στρατηγική στάση και όχι τις αποσπασματικές ενέργειες που κάνει η κυβέρνηση χωρίς σαφή κατεύθυνση και χωρίς να επηρεάζει ουσιαστικά τις ευρωπαϊκές αποφάσεις που την αφορούν άμεσα.
Ας πάρουμε επιγραμματικά τις διάφορες πτυχές των εξελίξεων:
1. Ρωσία: κυρώσεις, διχασμοί και στρατηγικά διλήμματα
Η ΕΕ έχει υιοθετήσει διαδοχικά πακέτα κυρώσεων κατά της Ρωσίας, επιχειρώντας να περιορίσει τη δυνατότητά της να χρηματοδοτεί τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα αυτής της πολιτικής υπονομεύεται από εσωτερικές διαφωνίες. Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Viktor Orbán, έχει εξελιχθεί σε κεντρικό παράγοντα ακινησίας. Παρά τις δεσμεύσεις του στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Δεκέμβριο, μπλόκαρε στη Σύνοδο Κορυφής πριν λίγες μέρες, τόσο το 20ό πακέτο κυρώσεων όσο και κρίσιμα στοιχεία του δανείου των 90 δις προς την Ουκρανία, που απαιτούν ομοφωνία. Οι επανειλημμένες επαφές με την ηγεσία της ΕΕ δεν οδήγησαν σε αποτέλεσμα, επιβεβαιώνοντας τα όρια του συστήματος ομοφωνίας. Ακόμη και τεχνικές λύσεις που έβαλε στο τραπέζι η ΕΕ – όπως π.χ. η πρόταση για αποκατάσταση ενεργειακών ροών προς Ουγγαρία και Σλοβακία, δεν αρκούσαν για να γεφυρώσουν τις πολιτικές διαφορές.
Αλλά δεν είναι μόνο ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Viktor Orbán, το πρόβλημα. Υπάρχει π.χ. έντονη διαφωνία για τη χρήση των παγωμένων ρωσικών κεφαλαίων για χρηματοδότηση της Ουκρανίας και που παρόλη την πίεση από τα άλλα κράτη μέλη, ο πρωθυπουργός του Βελγίου δεν συμφώνησε, θεωρώντας ότι μια τέτοια ενέργεια θα ηταν παράνομη και φοβούμενος ότι θα είχε σοβαρές επιπτώσεις για την χώρα του αφού τα περισσότερα ρωσικά κεφάλαια βρίσκονται στο Βέλγιο. Το ότι οι κυρώσεις έχουν σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις στην ίδια την Ευρώπη και η ενεργειακή ασφάλεια παραμένει εύθραυστη, διαφοροποιούν και τις θέσεις των κρατών μελών ανάλογα με τις ανάγκες που έχουν για εισαγωγές φυσικού αερίου και πετρελαίου. Επίσης σημαντική είναι η ιστορία και η γειτνίαση ή όχι με την Ρωσία – π.χ. η θέση και η ιστορία της Πολωνίας σε σχέση με την θέση και την ιστορία της Ισπανίας.
Η εικόνα είναι σαφής: μια ΕΕ που δυσκολεύεται να διατηρήσει ενιαία στρατηγική γραμμή σε ένα κρίσιμο γεωπολιτικό ζήτημα όπως αυτό της Ρωσίας.
2. Σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες: από την εξάρτηση στην αβεβαιότητα
Η διατλαντική σχέση περνά φάση ασοβαρής αναπροσαρμογής:
• Η νέα αμερικανική στρατηγική ασφάλειας που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 2025 σηματοδοτεί σαφή μετατόπιση προτεραιοτήτων μακριά από την Ευρώπη προς άλλες γεωπολιτικές περιοχές, περιορίζοντας τον βαθμό δέσμευσης των ΗΠΑ στην ευρωπαϊκή ασφάλεια και ενισχύοντας την ανάγκη για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αυτονομία.
• Οι εμπορικές σχέσεις ΕΕ- ΗΠΑ παραμένουν εύθραυστες. Με την συμφωνία που έγινε στο Turnberry της Σκοτίας τον Ιούλιο του 2025, μεταξύ της Προέδρου Ευρωπαϊκής Επιτροπής και Προέδρου Τραμπ είχε συμφωνηθεί, μεταξύ άλλων, ο μηδενισμός των δασμών για εισαγωγές από ΗΠΑ ενώ θα ισχύουν δασμοί του 15% για εισαγωγές ευρωπαϊκών προϊόντων στις ΗΠΑ. Ταυτόχρονα δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ έκρινε ότι η επιβολή δασμών χωρίς σαφή εξουσιοδότηση του Κογκρέσου είναι παράνομη, περιορίζοντας σημαντικά τις μονομερείς εμπορικές αποφάσεις του Προέδρο Τραμπ και υπονομεύοντας περαιτέρω τη διατλαντική εμπιστοσύνη. Το τι θα γίνει με τους δασμούς είναι άγνωστο.
• Ο Πρόεδρος Τραμπ έχει επίσης απειλήσει την κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της Ένωσης, κύρια στο θέμα της Γροιλανδίας, πράγμα πρωτάκουστο και τελείως εκτός από το ότι θα μπορούσαμε να φανταστούμε 1-2 χρόνια πριν. Κανένας δεν ξέρει τι θα εξαγγείλει στο μέλλον και ποια χώρα θα μπει στο στόχαστρο του. Η Ευρώπη καλείται να ισορροπήσει μεταξύ συνεργασίας και στρατηγικής αυτονομίας — χωρίς ακόμη να έχει βρει τη σωστή ισορροπία. Για το θέμα της αδυναμίας της ΕΕ να λάβει αποφάσεις και για τον πόλεμο στην Γάζα, έχω γράψει επανειλημμένα και είμαι και συντονιστικό μέλος της πρωτοβουλίας 400 και πλέον ευρωπαίων αξιωματούχων και πρώην υπουργών εξωτερικών για το θέμα αυτό. Η τελευταία μας ανοικτή επιστολή είναι εδώ. Η φαινόμενη εμμονή της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη για προσέγγιση με τον Πρόεδρο Τραμπ σε μία φάση που η ΕΕ τηρεί αποστάσεις και που η πολιτική των ΗΠΑ διανύει την πιο αναξιόπιστη φάση της σίγουρα χρήζει αναπροσαρμογής.
3. Σχέσεις με την Κίνα: αναγκαίος εταίρος και στρατηγικός ανταγωνιστής;
Καθώς οι σχέσεις με τις ΗΠΑ μεταβάλλονται και μπαίνουν σε αχαρτογράφητα νερά, η ΕΕ έχει εντείνει τις επαφές με την Κίνα. Ωστόσο, η σχέση αυτή παραμένει αντιφατική γιατί η Κίνα είναι εταίρος σε εμπόριο και επενδύσεις, αλλά ανταγωνιστής σε τεχνολογία και επιρροή καθώς και συστημικός αντίπαλος σε αξίες και διακυβέρνηση. Συνολικά όμως η σφαίρα επιρροής της Κίνας συνεχώς αυξάνεται και το BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα, Νότια Αφρική) έχει εξελιχθεί από μια χαλαρή ομάδα αναδυόμενων οικονομιών, σε ένα διευρυνόμενο γεωπολιτικό μπλοκ που τώρα έχει και νέα μέλη συμπεριλαμβανομένων και της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, Αιγύπτου και Αιθιοπίας.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική σε σχέση με την Κίνα δεν έχει ακόμα συγκεκριμενοποιηθεί.
4. Ευρωπαϊκή Ένωση – ΝΑΤΟ και ο πόλεμος στο Ιράν
Μετά την επίθεση των ΗΠΑ και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν οι Ευρωπαίοι αρχηγοί κρατών δεν κατέκριναν την επίθεση ως παράνομη, όπως και ξεκάθαρα είναι. Φωτεινή εξαίρεση υπήρξε ο Ισπανός πρωθυπουργός Sanchez, που από την πρώτη στιγμή δήλωσε ότι ήταν παράνομη. Πρόσφατα έχουν αυξηθεί οι φωνές από ευρωπαίους αρχηγούς κρατών συμπεριλαμβανομένου και του Γάλλου προέδρου, που κατακρίνουν την έναρξη του πολέμου από ΗΠΑ και Ισραήλ καθώς επίσης και την αντεπίθεση από το Ιράν εναντίον όχι μόνο σε Αμερικανικούς και Ισραηλιτικούς στόχους αλλά σε εγκαταστάσεις των χωρών του Κόλπου. Αντίστοιχη στάση έχει και ο Γενικός Γραμματέας των ΗΕ – δηλαδή και η επίθεση εναντίον του Ιράν ήταν παράνομη, αλλά παράνομη και η αντεπίθεση από το Ιράν προς τρίτες χώρες.
Με το κλείσιμο των Στενών του Ορμούς, ο Πρόεδρος Τραμπ επανειλημμένα έχει ζητήσει την συμμετοχή των Ευρωπαίων στο πόλεμο και την εμπλοκή του ΝΑΤΟ. Οι Ευρωπαίοι αντιστέκονται, γιατί όπως έχει γράψει το New York Times:
α. Δεν ήθελαν ποτέ αυτόν τον πόλεμο και δεν θέλουν να έχουν καμία συμμετοχή σε αυτόν
β. Δεν είναι δουλειά του ΝΑΤΟ. Ας μην ξεχνάμε ότι η τελευταία φορά που χρησιμοποιήθηκε το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ (προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός κράτους-μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, ενεργοποιώντας συλλογική άμυνα) ήταν στο πόλεμο του Αφγανιστάν ο οποίος στοίχισε πολλά τρις ευρώ, πέθαναν πάρα πολλοί Αφγανοί και συμμαχικοί στρατιώτες και μετά από 20 χρόνια είχε σαν αποτέλεσμα να αντικατασταθούν οι Ταλιμπάν από τους Ταλιμπάν! Αυτό μπορεί να συμβεί και στο Ιράν, δηλαδή μετά από μια τόση μεγάλη διαταραχή της παγκόσμιας οικονομίας και ειρήνης, να αντικατασταθεί το θεοκρατικό καθεστώς από ένα άλλο
γ. Oι ευρωπαίοι δεν πιστεύουν ότι θα λειτουργήσει μια τέτοια συμμετοχή και έστω και εάν η συμμετοχή των Ευρωπαίων θα λειτουργούσε, αυτό θα σήμαινε και μια παράτασή του πολέμου.
Στις 20 Μαρτίου ο Προέδρος Τραμπ κάλεσε τους Ευρωπαίους να εμπλακούν στον πόλεμο με το Ιράν, ιδίως για την ασφάλεια στα Στενά του Ορμούζ, ενώ ταυτόχρονα χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ «χάρτινο γίγαντα» και τους Ευρωπαίους «δειλούς».
Οι οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου με το Ιράν για τις πρώτες 10 μέρες του πολέμου υπολογίζεται στα 3 δις ευρώ για τους Ευρωπαίους πολίτες και με την αυξανόμενη τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου, αυτό το ποσό θα έχει ήδη αυξηθεί κατακόρυφα. Οι πιέσεις για αύξηση των αμυντικών δαπανών δημιουργούν δημοσιονομικά και πολιτικά διλήμματα καθώς και το κόστος στην ΕΕ του πολέμου στην Ουκρανία και οι τιμές των καυσίμων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πρόσφατη εξαγγελία του προέδρου Χριστοδουλίδη ότι εξετάζεται η συμμετοχή της Κύπρου στο ΝΑΤΟ – έστω εάν δια μαγείας δεν θα υπήρχε πλέον η αρνητική στάση της Τουρκίας – θέτει το ερώτημα για ποιο ΝΑΤΟ μιλάμε. Αφ’ ης στιγμής δηλώνουμε ότι θέλουμε να γίνομαι σύμμαχοι του Προέδρου Τραμπ και του έχουμε εμπιστοσύνη, θα γίνομαι μέλη του «χάρτινου γίγαντα»;
4. Σχέσεις ΕΕ με την Τουρκία: ρεαλισμός χωρίς όρους;
Η πρόσφατη επαναπροσέγγιση ΕΕ–Τουρκίας αντανακλά τον νέο γεωπολιτικό ρεαλισμό. Μόνο τους τελευταίους μήνες είδαμε την επανεκκίνηση χρηματοδότησης μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, την συνεργασία σε μεταναστευτικό και περιφερειακή ασφάλεια, την ανάπτυξη δικτύων συνδεσιμότητας. Η Ευρωπαία Επίτροπος Κος έχει πρόσφατα δηλώσει ότι προβλέπεται μεγάλο μεταναστευτικό κύμα λόγω των παγκόσμιων εξελίξεων και δεν μπορεί να υπάρξει λύση στο μεταναστευτικό για την ΕΕ χωρίς την Τουρκία. Ωστόσο, η επαναπροσέγγιση ΕΕ-Τουρκίας προχωρά χωρίς σαφή πολιτικά ανταλλάγματα για την Κύπρο, δημιουργώντας εύλογα ερωτήματα για τη αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής πολιτικής και στρατηγικής μας.
5. Η κρίση της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής και οι νέες προτάσεις εντός ΕΕ για συμμαχίες και ευέλικτες συνεργασίες
Η Κοινή Εξωτερική Πολιτική παραμένει εγκλωβισμένη στην ομοφωνία. Το αποτέλεσμα είναι εμφανές:
• Στη Μέση Ανατολή, η ΕΕ λειτουργεί ως θεατής, παρά τις άμεσες επιπτώσεις στην ασφάλειά της
Στην Ουκρανία, καθυστερεί ακόμη και σε αποφάσεις όπου διαθέτει μέσα και επιρροή
Σε κρίσεις διεθνούς δικαίου, αδυνατεί να μιλήσει με μία φωνή. Η απαιτούμενη «στρατηγική αυτονομία» παραμένει περισσότερο πολιτικό σύνθημα παρά επιχειρησιακή πραγματικότητα. Ταυτόχρονα διάφορες προτάσεις για νέα αρχιτεκτονική της ΕΕ έχουν τεθεί στο τραπέζι, όπως «Συνασπισμός των Προθύμων», Διμερείς Συνεργασίες εκτός θεσμικού πλαισίου κλπ αλλά όλες συζητούνται ταυτόχρονα με την συνοχή της Ένωσης να αποδυναμώνετε. Ο πρώην επίτροπος της ΕΕ για θέματα Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής ασφαλείας Josep Borrell έχει πει ότι «Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν σχεδιάστηκε για τον σημερινό κόσμο». Απέναντι στις διεθνείς προκλήσεις – από τους πολέμους στο Ιράν και την Ουκρανία έως την πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ – ο Μπορέλ υποστηρίζει ότι η πολιτική επιβίωση της Ευρώπης θα απαιτήσει μια βαθιά επανεκκίνηση και την εγκατάλειψη της θεσμικής αδράνειας. Συμφωνώ απόλυτα μαζί του.
Η πρόβλεψη μου για το μέλλον της ΕΕ είναι ότι με δεδομένο ότι η Ένωση είναι ακόμα πιο αναγκαία σήμερα από ποτέ άλλοτε για τα μέλη της, λόγω των γρήγορων μεταβαλλόμενων γεωστρατηγικών δεδομένων, όπου μεμονωμένα κράτη δεν μπορούν να επιβιώσουν – οι ευρωπαίοι αρχηγοί κρατών θα κάνουν ότι έχουν κάνει επανειλημμένα στο παρελθόν σε περιόδους κρίσεων – δηλαδή θα ξανά επιβεβαιώσουν ότι το μέλλον των χωρών τους είναι πιο λαμπρό μέσα σε μια δυνατή ΕΕ, θα παρακάμψουν τυχόν αγκυλώσεις για την μείωση της ανεξαρτησίας τους και θα προτείνουν μηχανισμούς για μία πιο δυνατή ΕΕ με περισσότερη δύναμη και ευελιξία. Ήδη η Ισλανδία έχει επισπεύσει δημοψήφισμα για ένταξη της στην ΕΕ και ο Καναδάς έχει δηλώσει ότι στοχεύει σε πιο στενές σχέσεις με την ΕΕ και ήδη συμμετέχει στο πρόγραμμα SAFE για την άμυνα. Σε αυτή την «νέα» ΕΕ θα υπάρξουν πιστεύω, πέραν από την μεγαλύτερη ευελιξία στην λήψη αποφάσεων και περισσότεροι έλεγχοι και δημοκρατικές διαδικασίες για την επιλογή της/του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και άλλων σημαντικών στελεχών.
6. Τι σημαίνουν όλα αυτά για την Κύπρο
Η εξωτερική πολιτική της Κύπρου απαιτείται προσαρμογή διαφορετική από αυτή που προωθεί η κυβέρνηση:
• Επένδυση στην αξιοπιστία - Κράτος δικαίου, θεσμική σοβαρότητα, συνέπεια. Φαινόμενα όπως το videogate σίγουρα δεν βοηθούν.
• Στρατηγική αξιοποίηση ευρωπαϊκών εργαλείων - Όχι απλή απορρόφηση κονδυλίων που όπως ανακοινώθηκε πριν λίγες μέρες ούτε αυτό δεν γίνεται καλά – δες πολύ χαμηλή απορρόφηση κονδυλίων από το μηχανισμό ανάκαμψης και ανθεκτικότητας όπου είμαστε 20η από τους 27.
• Ξεκάθαρη πολιτική για την Τουρκία - Στήριξη μόνο με όρους και προϋποθέσεις και ανταλλάγματα.
• Ενίσχυση γεωπολιτικής αξίας - Ρόλος στην Ανατολική Μεσόγειο σε ενέργεια και ασφάλεια. Προώθηση της στρατηγικής αυτονομίας μας στα ενεργειακά π.χ. μέσω κάλυψης των αναγκών μας με ΑΠΕ.
• Σθεναρή ευθυγράμμιση με την ΕΕ και το διεθνές δίκαιο και όχι επικοινωνιακές προσεγγίσεις όπως προσπάθεια αναβάθμισης των σχέσεων μας με τις ΗΠΑ σε μία περίοδο όπου οι ΗΠΑ δεν έχουν σταθερή και αξιόπιστη διεθνή πολιτική.
Συμπέρασμα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε σημείο καμπής. Οι εξελίξεις αποκαλύπτουν τα όρια του υφιστάμενου μοντέλου εξωτερικής πολιτική και προβλέπονται σημαντικές αλλαγές προς περισσότερη ενοποίηση. Για την Κύπρο, η πρόκληση είναι σαφής προσαρμογή και στρατηγική συμμετοχή. Σε έναν κόσμο που αλλάζει, η απουσία στρατηγικής δεν είναι ουδετερότητα — είναι αδυναμία.
*Η Ανδρούλλα Καμιναρά είναι Πολιτική Αναλύτρια και Πρώην Πρέσβης της ΕΕ
Υποψήφια βουλευτής με το ΑΛΜΑ στην Λευκωσία.
FB: Ανδρούλλα Καμιναρά X: @Akaminara Website: Kaminara.com
