Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, η Σοβιετική Ένωση άρχισε να αντιμετωπίζει προβλήματα: Η επέκταση της διεθνούς επιρροής υποχωρούσε, με την ενδυνάμωση και απεξάρτηση άλλων κέντρων (Κίνημα Αδεσμεύτων, Κίνα, «Πρωτοβουλία των Έξι» κ.λπ.)· ενώ η ιδεολογική επιρροή μπήκε σε πιο πολύπλοκες ατραπούς, με την ενδυνάμωση αποκλίσεων (ανανεωτική αριστερά, ευρωκομμουνισμός, σοσιαλιστική κεντροαριστερά, σοσιαλδημοκρατία).
Στο εσωτερικό, η παραγωγικότητα έπεφτε ραγδαία, η καθημερινότητα ταυτίστηκε με τις ουρές για βασικά αγαθά. Η αμερικανική «πολιτική της συγκράτησης» (προκειμένου το σοβιετικό καθεστώς να καταρρεύσει από μόνο του λόγω των εσωτερικών αδυναμιών) φαινόταν να αποδίδει!
Ο Λεονίντ Μπρέσνιεφ – η συμβιβαστική λύση ανάμεσα στον σταλινισμό και στον «φιλελεύθερο κομμουνισμό» του Κρουτσιώφ – πέθανε το 1982. Στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης όλοι ήξεραν ότι τα πράγματα δεν πήγαιναν καθόλου καλά.
Τελικά, όμως, επικράτησε το ημίμετρο: Επέλεξαν τον Γιούρι Αντρόπωφ, ως μια μορφή παράτασης. Ήταν ήδη βαριά άρρωστος, και το γνώριζαν! Σε ένα περίπου χρόνο πέθανε, και αντικαταστάθηκε από τον Κονσταντίν Τσερνιένκο, επίσης άρρωστο. Πέθανε κι αυτός σε ένα χρόνο.
Τον διαδέχτηκε το 1985 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο άνθρωπος που θα είχε νόημα να είναι στην ηγεσία της χώρας δέκα χρόνια πριν. Εισήγαγε την Περεστρόικα και την Γκλάσνοστ (Αναδιοργάνωση και Διαφάνεια), προσπάθησε να διευρύνει τις ελευθερίες, να αυξήσει την παραγωγικότητα, και να ανατάξει τη διεθνή επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά ήταν ήδη αργά. Η ΕΣΣΔ άργησε μια δεκαετία.
Ακολούθησε απόπειρα πραξικοπήματος από τους σταλινικούς, αντιπραξικόπημα, διάλυση της ΕΣΣΔ, ανάδειξη του Γέλτσιν, ανάδειξη του Πούτιν ως αιωνόβιου εκλεγμένου αυτοκράτορα.
Το τρένο του χρονισμού είχε χαθεί τελεσίδικα!...
Στην ώρα τους…
Για να γίνουν τα πράγματα στην ώρα τους, πρέπει να συντρέχουν τρεις παράγοντες:
(α) Λογική εντιμότητα και θάρρος: Να μην αφήνεις την επιθυμία να ποδηγετεί τη λογική, να διακρίνεις και να αποδέχεσαι τη διαφορετική πραγματικότητα, χωρίς να τη βαφτίζεις προσωρινή αναποδιά.
(β) Πολιτική εντιμότητα και τόλμη: Η διάγνωση να μεταφράζεται σε πολιτική πράξη. Η πολιτική έχει νόημα μόνο όταν είναι ακριβώς αυτό, δηλαδή να διαμορφώνονται πρακτικές που να απαντούν σε ένα διαπιστωμένο πρόβλημα. Χωρίς άλλοι παράγοντες (π.χ. πολιτικό κόστος, υπολογισμοί κλπ.) να τις αναστέλλουν.
(γ) Ειλικρινής σχέση με την κοινωνία: Αν ένας πολιτικός καθοδηγείται αποκλειστικά από τα φαινομενικά «θέλω» της κοινωνίας, τότε αφήνει αναπάντητα όλα τα εμπόδια μέσα στις αντιλήψεις των πολιτών (φόβοι, συνήθειες, στερεότυπα). Με αποτέλεσμα αυτά να γιγαντώνονται.
Στην Κύπρο, έχουμε παραδοσιακά σοβαρό πρόβλημα και με τους τρεις παράγοντες. Είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου αντιμετωπίσαμε ένα πρόβλημα στην ώρα του, με εντιμότητα, ειλικρίνεια, και θάρρος.
Μερικά παραδείγματα
• Η εκπαίδευση: Το εκπαιδευτικό σύστημα έχει σοβαρό πρόβλημα, τουλάχιστον εδώ και τέσσερις δεκαετίες. Το βασικό του χαρακτηριστικό είναι η αντιδιαλεκτική μονολιθικότητα: Ένα αφήγημα, ένα βιβλίο, μια πρακτική. Κάθε φορά που μια έρευνα δείχνει ότι τα πράγματα δεν πάνε καλά, το ζήτημα αντιμετωπίζεται ως συγκυριακό και γίνονται ρετουσαρίσματα. Μικροαλλαγές (που βαφτίζονται «μεταρρύθμιση»), βαριεστημένη επιμόρφωση εκπαιδευτικών, «διαθεματικές προσεγγίσεις» και τα όμοια. Διότι δεν υπάρχει ούτε εντιμότητα στη διάγνωση, ούτε τόλμη.
• Η εφαρμογή των νόμων: Από τα περιβαλλοντικά ζητήματα και τον Ακάμα, μέχρι το χαλλούμι και τις συγκοινωνίες, από το υδατικό και την πυρόσβεση, μέχρι το ενεργειακό και το Βασιλικό, το βασικό κύτταρο είναι η παράκαμψη ή το ξεχείλωμα της αντίστοιχης κάθε φορά νομοθεσίας. Και κάθε φορά η μη εφαρμογή των νόμων αντιμετωπίζεται ως κάτι περιστασιακό, ένα προσωρινό συνάχι.
• Οι υπερεξουσίες: Εδώ και εξήντα δύο χρόνια, από το 1964, διαπιστώθηκε ότι το σύνταγμα δεν λειτουργεί. Ήταν φτιαγμένο για διακοινοτικούς ελέγχους και εξισορροπήσεις. Η απουσία των Τουρκοκυπρίων από τη διοίκηση έδινε απαράδεκτες υπερεξουσίες σε δύο πρόσωπα: Στον Πρόεδρο και στον Γενικό Εισαγγελέα. Όποτε ανέκυπτε το ζήτημα, η απάντηση ήταν μικρορυθμίσεις με βάση το «δίκαιο της ανάγκης».
• Η δικαιοσύνη: Εδώ και μια δεκαετία, οργανισμοί όπως η GRECO έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Η απάντηση ήταν μικρορυθμίσεις, μάλλον άνευ ουσιαστικού περιεχομένου. Τώρα, ακόμη και το «δικαιοσύνη που αργεί δεν είναι δικαιοσύνη» (απίστευτες καθυστερήσεις στην εκδίκαση), φαντάζει ως το μικρότερο πρόβλημα!
Η διαπλοκή
Σήμερα βιώνουμε την κορύφωση του προβλήματος της διαπλοκής μεταξύ πολιτικής και οικονομικής εξουσίας. Ένα ζήτημα πολύ σοβαρό, ήδη από τη δεκαετία του 1960. Πολλές χώρες πέρασαν από αυτή τη φάση, αλλά καμιά δεν έμεινε τόσο αδρανής όσο η ελληνοκυπριακή πολιτεία. Η Μάλτα, μια χώρα μικρότερη από εμάς και με υστερήσεις, έκανε άλματα την τελευταία δεκαετία. Ακριβώς τη δεκαετία που εμείς, αφήσαμε τεράστια περιθώρια ανάπτυξής της.
Οι κρισιμότερες στιγμές της μη έντιμης αντιμετώπισης του προβλήματος ήταν:
(α) Η δεκαετία του 1980, με το κατεξοχήν κράτος διαπλοκής του Σπύρου Κυπριανού και του ΔΗΚΟ. Τότε, τα άλλα κόμματα ήξεραν την έκταση του προβλήματος και τις συνέπειές του, αλλά επέλεξαν τον δρόμο της προσπάθειας για μέρισμα, αντί για την αντιμετώπισή του.
(β) Η περίοδος προεδρίας των Γ. Βασιλείου και Γλ. Κληρίδη. Ήθελαν να το αντιμετωπίσουν, αλλά για σκοπούς «πολιτικής επιβίωσης» επέλεξαν να το διαχειριστούν «προσεκτικά».
(γ) Η δεύτερη θητεία Αναστασιάδη. Βαρύτατες οι ευθύνες του ΔΗΣΥ, γιατί συνολικά η ηγεσία του γνώριζε δύο πράγματα: (α) Ότι ήδη από την πρώτη του θητεία ο Ν. Αναστασιάδης το είχε παρακάνει, και ότι μετά το Κραν Μοντανά κύριος στόχος του ήταν να το «τερματίσει». (β) Η κοινωνία είχε πλέον αλλάξει. Ήταν πια λιγότερο ανεκτική, και – ελέω διαδικτύου – πιο άμεσα ενημερωμένη. Κι όμως επέλεξε να σιωπήσει ηχηρά, ενώ στελέχη της μετείχαν άμεσα. Τώρα, πιάνεται από τη μόνη σανίδα που έμεινε. «Τοξικό κλίμα», «τεκμήριο αθωότητας», συμψηφισμοί κ.λπ...
Το Κυπριακό
Δεν έχει νόημα να ανατρέξουμε στην ιστορία του Κυπριακού. Έχουν λεχθεί και γραφεί άπειρα. Να σταθούμε μόνο στο ότι, κάθε φορά που η εντιμότητα και η τόλμη απουσίαζαν, δεν άλλαζε απλώς ο χρόνος αλλά και το περιεχόμενο. Περνούσαμε από τη σταδιακή μετάβαση στην ανεξαρτησία, προς τον δικοινοτισμό, από το ενιαίο κράτος στην ομοσπονδία, από την ομοσπονδία στη συνομοσπονδία ή στα δύο κράτη.
Αλλά το χειρότερο, δεν άλλαζε μόνο το πλαίσιο της λύσης, αλλά και το εμπράγματο περιεχόμενο της εφαρμογής της: Το 1985 οι μισοί κάτοικοι στη «Βόρεια Πολιτεία» θα ήταν Ελληνοκύπριοι. Το 2004 θα ήταν γύρω στο 40%. Το 2017 θα ήταν υπολογίσιμη μειοψηφία. Σήμερα, στην καλύτερη περίπτωση, κάποιοι Ελληνοκύπριοι θα είχαν εξοχικά στην Κερύνεια.
Ακόμη χειρότερα: Όταν εμείς οι ίδιοι θέσαμε θέμα «δύο κρατών», ή «χαλαρής/ αποκεντρωμένης ομοσπονδίας» κ.λπ., σήμερα το γενικόλογο «να συνεχίσουμε από εκεί που μείναμε το 2017», χωρίς ειλικρινή και τολμηρή προσπάθεια, αποδεικνύεται εξαιρετικά αδύναμο.
Αποτέλεσμα: Ετοιμάζεται νέο πλαίσιο από τον ΟΗΕ. Το οποίο στην ουσία διαγράφει τις συγκλίσεις και δείχνει στην κατεύθυνση «χαλαρής ομοσπονδίας», με νέα δομή (και με πρωθυπουργό). Ρυθμίσεις που προσπαθούν να τετραγωνίσουν τον κύκλο, ανάμεσα στην ομοσπονδία και στα δύο κράτη, αλλά και ανάμεσα στα αλληλοσυγκρουόμενα στερεότυπα και φοβίες – που έχουν στο μεταξύ γιγαντωθεί.
Ο χρόνος απαιτεί έντιμο σεβασμό, όχι απλή ρητορική αναγνώρισή του. Διαφορετικά, κάθε φορά «τολμάς να απαντάς» στο πρόβλημα της προηγούμενης δεκαετίας. Όταν πια όλα έχουν αλλάξει τελεσίδικα.
Όπως ο Γκορμπατσόφ.
Το Καλάθι
• … με τους λαγοκέφαλους (1): Τα τελευταία δεκατρία χρόνια αναπαράγεται ιλιγγιωδώς. Έχει κατακλύσει και ελέγχει τον περιβάλλοντα χώρο, κατασπαράζοντας και καταστρέφοντας κάθε τι με τα κοφτερά του δόντια· και είναι θανατηφόρα τοξικός. Δεν τρώγεται. Αν δεν ήταν ψάρι, ποιος Κύπριος πολιτικός θα ήταν;
• … με τους λαγοκέφαλους (2): Επειδή η συνταγή έπιασε στις βουλευτικές, ο ΔΗΣΥ την συνεχίζει τώρα με το πόρισμα για τον Ν. Αναστασιάδη: Μιλά για «τοξικότητα», και δηλώνει πίστη στους «θεσμούς» και στη «σταθερότητα». Με τη διαφορά ότι, για να κολλούν αυτά με το κεφαλοκλείδωμα Αναστασιάδη στην ηγεσία του κόμματος, πρέπει να χρησιμοποιεί ο ίδιος ο ΔΗΣΥ τοξικό λόγο (με εξαίρεση ίσως τους Δημητρίου και Παμπορίδη). Να εκτρέφει τις φοβίες και την παρελθοντολογία (π.χ. Μαρί), να ποντάρει στα στερεότυπα (του τύπου «έρχονται οι κομμουνιστές να μας σφάξουν με τα κονσερβοκούτια»). Έτσι, όμως, αυτοαναιρείται. Και, εκτός από την απόσταση από το αίσθημα της κοινωνίας, αυτή η τακτική μεγαλώνει και την απόσταση από τον Ν. Χριστοδουλίδη. Ο οποίος πολύ θα ήθελε να πείσει ότι δεν θα καλύψει τον Αναστασιάδη. Αφήνουμε που πολύ θα ήθελε επίσης να παραιτηθούν Σαββίδης και Αγγελίδης.
• …με τους λαγοκέφαλους (3): Στη διεθνή πολιτική σκηνή, ο λαγοκέφαλος Τραμπ αποδεικνύει κάθε μέρα πως έχει και γονίδια τρελόψαρου. Και καλά όλα τα άλλα, καλά με τη συμφωνία με το Ιράν που είναι κατώτερη εκείνης του 2015 (που ο ίδιος κατάργησε στην πρώτη του θητεία)
