Οι συζητήσεις που άνοιξαν πρόσφατες αναλύσεις, δηλώσεις, συνεντεύξεις, δημοσιεύματα και άρθρα τόσο για την προετοιμαζόμενη και προωθούμενη λύση του Κυπριακού από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, όσο και για τις συγκλίσεις και τον σχεδιαζόμενο οδικό χάρτη λύσης, αγγίζουν το σημαντικότερο ερώτημα της παρούσας φάσης του Κυπριακού. Ποια ακριβώς μορφή κράτους φαίνεται να διαμορφώνεται πίσω από την πρωτοβουλία Γκουτέρες και τις σχετικές διπλωματικές διεργασίες; Η απάντηση βρίσκεται στη σύγκλιση των πραγματικών συμφερόντων των εμπλεκομένων μερών, στις ήδη καταγεγραμμένες συγκλίσεις των διαπραγματεύσεων και στις γεωπολιτικές ανάγκες που διαμορφώνουν σήμερα το περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο.
Αντικειμενικές διαπιστώσεις
- Η πρώτη διαπίστωση είναι ότι η λύση δύο κυρίαρχων κρατών που προβάλλει η Άγκυρα τα τελευταία χρόνια δεν φαίνεται να συγκεντρώνει καμιά διεθνή νομιμοποίηση. Ούτε ο ΟΗΕ, ούτε η ΕΕ, ούτε οι ΗΠΑ εμφανίζονται διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν το πλαίσιο της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας. Παράλληλα, η ε/κ πλευρά δεν πρόκειται να αποδεχθεί κυριαρχική ισότητα ή αναγνώριση ξεχωριστού τουρκοκυπριακού κράτους. Με βάση έγκυρες πολιτικές αναλύσεις, η περιοχή του συμβιβασμού βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις δύο θέσεις.
- Η δεύτερη διαπίστωση είναι ότι η συζήτηση δεν περιστρέφεται πλέον γύρω από μια κλασική ομοσπονδία τύπου δεκαετίας 1990. Η έννοια της αποκεντρωμένης ή χαλαρής ομοσπονδίας έχει σταδιακά εισέλθει στο τραπέζι των διπλωματικών διαβουλεύσεων και συζητήσεων ως μέσο αντιμετώπισης του διαχρονικού προβλήματος της κατανομής εξουσίας. Το ζητούμενο είναι να περιορισθούν οι αρμοδιότητες της κεντρικής κυβέρνησης και να επεκταθούν οι εξουσίες των δύο συνιστώντων κρατιδίων/πολιτειών, ώστε να περιοριστούν οι συγκρούσεις στη λήψη αποφάσεων. Αυτό θεωρείται από ανεξάρτητους αναλυτές ότι αποτελεί ίσως το μοναδικό σημείο όπου μπορούν να συναντηθούν οι τουρκικές επιδιώξεις για μεγαλύτερη αυτονομία και οι ελληνοκυπριακές επιδιώξεις για ενιαία διεθνή κυριαρχία.
Ένα κράτος και αποκέντρωση
Αν εξετάσει κανείς προσεκτικά τις συγκλίσεις που επιτεύχθηκαν από τις συνομιλίες των περιόδων Χριστόφια-Ταλάτ και Αναστασιάδη-Ακιντζί, διαπιστώνεται ότι ήδη έχει διαμορφωθεί ένας αρκετά συγκεκριμένος σκελετός λύσης. Οι συγκλίσεις αυτές δεν αφορούν μόνο ζητήματα διακυβέρνησης αλλά και τη βασική αρχιτεκτονική του κράτους. Η συζήτηση που διεξάγεται σήμερα δεν ξεκινά από το μηδέν αλλά από ένα πολύ προχωρημένο σημείο. Γι’ αυτό και τόσο ο ΟΗΕ όσο και αρκετοί διεθνείς παράγοντες επιμένουν στη διατήρηση του «κεκτημένου» των συνομιλιών.
Με βάση τα δεδομένα αυτά, η ασφαλέστερη πιθανότητα είναι ότι μια μελλοντική συμφωνία θα προβλέπει ένα ομοσπονδιακό κράτος με μία και μόνη διεθνή προσωπικότητα, μία κυριαρχία και μία ιθαγένεια, όπως άλλωστε προβλέπουν οι υφιστάμενες συγκλίσεις, η κοινή δήλωση του 2014, αλλά και οι αποφάσεις των Ηνωμένων Εθνών. Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν θα διαλυθεί για να δημιουργηθούν δύο κράτη. Θα μετεξελιχθεί σε μια νέα ομοσπονδιακή δομή, που θα αποτελεί συνέχεια της διεθνούς προσωπικότητας της σημερινής Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ωστόσο, το πραγματικά νέο στοιχείο θα αφορά πιθανότατα τον βαθμό αποκέντρωσης. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα διατηρεί τις κρίσιμες εξουσίες που συνδέονται με την κρατική υπόσταση, δηλαδή εξωτερική πολιτική, ευρωπαϊκές υποθέσεις, νομισματική πολιτική, ιθαγένεια, αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές, φυσικούς πόρους, ομοσπονδιακή δικαιοσύνη και συνολική οικονομική εποπτεία.
Αντίθετα, σημαντικό μέρος των εσωτερικών αρμοδιοτήτων θα μεταφερθεί στα δύο συνιστώντα κρατίδια. Η παιδεία, η υγεία, η τοπική ανάπτυξη, η κοινωνική πολιτική και μεγάλο μέρος της διοικητικής και οικονομικής λειτουργίας θα ασκούνται σε πολιτειακό επίπεδο.
Εκτελεστική εξουσία
Στο επίπεδο της εκτελεστικής εξουσίας, οι περισσότερες ενδείξεις συγκλίνουν προς ένα συλλογικό μοντέλο διακυβέρνησης, που θα επιχειρεί να συνδυάσει την αρχή της δημοκρατικής πλειοψηφίας με την ανάγκη ουσιαστικής συμμετοχής και των δύο κοινοτήτων.
Η εκ περιτροπής προεδρία θεωρείται πλέον εξαιρετικά πιθανό να περιληφθεί σε μια τελική συμφωνία, έστω και με διαφοροποιημένο τρόπο εφαρμογής ως προς τη διάρκεια της θητείας ή τις αρμοδιότητες του Προέδρου και του αντιπροέδρου.
Η πολιτική ισότητα δεν αποτελεί μόνο πάγια απαίτηση της τουρκοκυπριακής πλευράς, αλλά και θεμελιώδη παράμετρο του πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για τη λύση του Κυπριακού. Χωρίς κάποιας μορφής συμμετοχή των Τ/Κ στην κορυφή της εκτελεστικής εξουσίας, συμφωνία δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί βιώσιμη.
Γι' αυτό το πιθανότερο σχήμα είναι ένα ομοσπονδιακό προεδρικό συμβούλιο ή μια προεδρία με αντιπρόεδρο και προκαθορισμένες αρμοδιότητες, συνοδευόμενη από διαδικασίες ταχείας επίλυσης διαφορών. Παράλληλα, θα προβλέπονται, πιθανώς, μηχανισμοί υπέρβασης αδιεξόδων, όπως ειδικές πλειοψηφίες, διαιτητικές διαδικασίες ή προσφυγή στο ομοσπονδιακό δικαστήριο, κ.ά., ώστε να διασφαλίζονται τόσο η αποτελεσματικότητα στη λήψη αποφάσεων όσο και η σταθερή λειτουργία του κράτους.
Νομοθετική εξουσία
Στη νομοθετική εξουσία, η πιθανότερη κατάληξη είναι η διατήρηση ενός διθάλαμου κοινοβουλευτικού συστήματος, που θα θεωρείται ότι μπορεί να εξισορροπήσει τις ανησυχίες και των δύο κοινοτήτων. Η πρώτη βουλή, η Βουλή των Αντιπροσώπων, θα συγκροτείται με βάση πληθυσμιακά κριτήρια, αντανακλώντας τη δημογραφική πραγματικότητα και την αρχή της πλειοψηφικής δημοκρατίας.
Παράλληλα, η Γερουσία θα βασίζεται στην αριθμητική ισότητα μεταξύ Ε/Κ και Τ/Κ, προσφέροντας στη μικρότερη κοινότητα ουσιαστικές εγγυήσεις συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων. Σε σημαντικά ζητήματα συνταγματικού, θεσμικού ή κοινοτικού χαρακτήρα ενδέχεται να απαιτούνται ειδικές πλειοψηφίες ή θετική ψήφος και από τις δύο κοινότητες, ώστε να αποτρέπεται η επιβολή αποφάσεων από τη μία πλευρά στην άλλη.
Ένα τέτοιο μοντέλο θα επιδιώκει να συνδυάσει τη δημοκρατική νομιμοποίηση με την πολιτική ισότητα και την αμοιβαία εμπιστοσύνη. Ουσιαστικά πρόκειται για τη θεσμική αρχιτεκτονική που συζητείται και εξελίσσεται στις διαπραγματεύσεις εδώ και περίπου δύο δεκαετίες.
Δικαστική εξουσία
Στο πεδίο της δικαστικής εξουσίας, οι πιο ρεαλιστικές συγκλίνουσες προσεγγίσεις δείχνουν τη δημιουργία ενός πολυεπίπεδου συστήματος απονομής δικαιοσύνης, που θα συνδυάζει την ενότητα του κράτους με τη θεσμική αυτονομία των δύο συνιστώντων κρατιδίων. Σε πρώτο βαθμό, η πλειονότητα των υποθέσεων θα εκδικάζεται από δικαστήρια που θα λειτουργούν σε επίπεδο πολιτειών, με δικαστές που θα προέρχονται από τις αντίστοιχες κοινότητες, ώστε να διασφαλίζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών στο σύστημα. Σε ανώτερο επίπεδο, θα λειτουργεί ένα ανώτατο ομοσπονδιακό δικαστήριο, που θα έχει την τελική αρμοδιότητα ερμηνείας του Συντάγματος και επίλυσης διαφορών μεταξύ ομοσπονδίας και συνιστώντων κρατιδίων. Η σύνθεσή του πιθανότατα θα διασφαλίζει ισορροπία εκπροσώπησης, με δικαστές από τις δύο κοινότητες. Το σύστημα αυτό θα αποσκοπεί στη διασφάλιση ενιαίας έννομης τάξης, στην αποφυγή θεσμικών συγκρούσεων και στη σταδιακή εδραίωση εμπιστοσύνης σε ένα κοινό ομοσπονδιακό κράτος δικαίου.
Ασφάλεια και εγγυήσεις
Στο κεφάλαιο της ασφάλειας, οι εξελίξεις δείχνουν ότι ούτε το σημερινό σύστημα εγγυήσεων θα καταργηθεί, αλλά όχι αυτές καθεαυτές οι εγγυήσεις. Η πιο ρεαλιστική πιθανότητα είναι ένα νέο καθεστώς. Οι μονομερείς επεμβατικές εξουσίες του 1960 δύσκολα μπορούν να επιβιώσουν σε ευρωπαϊκό κράτος του 21ου αιώνα. Από την άλλη, η Τουρκία δύσκολα θα αποδεχθεί πλήρη αποχώρηση χωρίς μεταβατικούς μηχανισμούς ασφαλείας.
Η πιο ρεαλιστική προοπτική είναι η δημιουργία ενός νέου και εκσυγχρονισμένου συστήματος ασφάλειας, προσαρμοσμένου στις συνθήκες ενός κράτους- μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πιθανότερη θεωρείται μια πολυεθνική εφαρμοστική δύναμη υπό διεθνή και ευρωπαϊκή εποπτεία με συμφωνημένη αποχώρηση στρατευμάτων σε προκαθορισμένα στάδια και χρονοδιαγράμματα.
Περιουσιακό και εδαφικό
Οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σε συνδυασμό με τη σχετική υφιστάμενη λειτουργία της Επιτροπής Ακίνητης Περιουσίας στα κατεχόμενα, δημιουργούν συγκεκριμένα δεδομένα. Με βάση αυτά τα δεδομένα καθώς και τις συγκλίσεις, η μελλοντική διευθέτηση θα στηρίζεται σ' ένα σύνθετο μοντέλο που θα συνδυάζει επιστροφή, ανταλλαγή και αποζημίωση. Αυτό σημαίνει ότι μεγάλος αριθμός προσφύγων θα αποκτήσει δικαίωμα επιλογής, αλλά όχι κατ' ανάγκη δικαίωμα πλήρους αποκατάστασης.
Στο εδαφικό, οι πιθανότητες δείχνουν ότι οποιαδήποτε συμφωνία θα κινηθεί κοντά στις συγκλίσεις που είχαν επιτευχθεί πριν το Κραν Μοντανά. Περιοχές όπως η Μόρφου εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης διαπραγμάτευσης, ενώ η επιστροφή σημαντικών τμημάτων της Μεσαορίας και της Καρπασίας παραμένει κρίσιμο ζήτημα για τη δημιουργία πολιτικής αποδοχής στην ελληνοκυπριακή κοινότητα.
Ομοσπονδία ή συνομοσπονδία;
Το ερώτημα που απασχολεί πολλούς είναι κατά πόσον αυτή η δομή θα αποτελεί πραγματική ομοσπονδία ή μια συγκαλυμμένη συνομοσπονδία. Η απάντηση βρίσκεται στη διεθνή κυριαρχία. Εφόσον θα υπάρχει μία διεθνής προσωπικότητα, μία έδρα στον ΟΗΕ, μία ιθαγένεια και μία εκπροσώπηση στην ΕΕ, το κράτος θα είναι ομοσπονδιακό και όχι συνομοσπονδιακό. Όμως θα πρόκειται για μία από τις πιο αποκεντρωμένες ομοσπονδίες στον κόσμο, περισσότερο κοντά σε μοντέλα όπως το Βέλγιο παρά σε κλασικές ομοσπονδίες όπως η Γερμανία.
Συμπερασματικά, αν επιτευχθεί συμφωνία ως κατάληξη της υπό εξέλιξη νέας πρωτοβουλίας Γκουτέρες, οι αντικειμενικές πιθανότητες συγκλίνουν στο ότι δεν θα είναι ούτε η κλασική ισχυρή διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία που συζητείτο προηγουμένως, ούτε βεβαίως η λύση δύο κρατών. Θα είναι μία ομοσπονδία με ισχυρά συνιστώντα κρατίδια, και με κρίσιμες ομοσπονδιακές αρμοδιότητες, όπως μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια. Η κεντρική κυβέρνηση θα είναι αρκετά ισχυρή ώστε να διατηρεί τη διεθνή ενότητα του κράτους, αλλά περιορισμένη ώστε να καθησυχάζει τις ανησυχίες της τουρκοκυπριακής πλευράς
Αυτή, μετά από μια αντικειμενική ανάλυση όλων των υφιστάμενων δεδομένων, είναι σήμερα η φόρμουλα που φαίνεται να βρίσκεται μέσα στη ζώνη του πολιτικά εφικτού για τον ΟΗΕ, την ΕΕ, την Αθήνα, τη Λευκωσία, την Άγκυρα και την τ/κ κοινότητα. Και ακριβώς γι' αυτό, ανεξαρτήτως της ορολογίας που χρησιμοποιείται δημόσια ή προσωπικών προτιμήσεων, αποτελεί αντικειμενικά την πιθανότερη μορφή της τελικής λύσης του Κυπριακού.
*Πανεπιστημιακού-ανθρωπολόγου, πρώην πρύτανη
