Γράφει η Μαρία Γεωργίου, Σύμβουλος Επικοινωνίας, Πολιτισμού, Δημοσίων Υποθέσεων και Στρατηγικής
Το 2000, μια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Χάουαρντ, η Μέριλιν Σέφοκλ, έγραψε ολόκληρο βιβλίο επειδή δώδεκα γυναίκες υπηρετούσαν ταυτόχρονα ως πρέσβειρες στην Ουάσιγκτον. Όχι επτά, όχι πέντε: δώδεκα, και αυτό αρκούσε για τίτλο βιβλίου: «Τότε, ήταν δώδεκα: Οι γυναίκες της Embassy Row της Ουάσιγκτον». Ανάμεσά τους, μία Κύπρια: η Ερατώ Κοζάκου-Μαρκουλλή, που λίγα χρόνια μετά θα γινόταν η πρώτη και μέχρι σήμερα η μοναδική- γυναίκα Υπουργός Εξωτερικών στην ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σήμερα ο αριθμός δώδεκα δεν εντυπωσιάζει κανέναν πια σε καμία πρωτεύουσα. Αυτό που με απασχολεί, όμως, είναι γιατί σε τόσα σημεία του κλάδου και σε τόσες χώρες, η ισορροπία εξακολουθεί να είναι τόσο άνιση όσο ήταν τότε.
Μια δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο
Στις 24 Ιουνίου, Διεθνή Ημέρα των Γυναικών στη Διπλωματία, η Κύπρος φιλοξένησε ξανά το πρόγραμμα «Woman Ambassador for a Day». Στη Λευκωσία, το Πρόγραμμα αυτό το συντόνισε η Πρέσβειρα της Ουγγαρίας, Δρ. Krisztina Lakos και εφαρμόζεται πλέον σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Φέτος δεκατέσσερις νέες γυναίκες πέρασαν μία ολόκληρη ημέρα δίπλα σε γυναίκα πρέσβειρα: σε συναντήσεις, σε συζητήσεις, στην καθημερινότητα μιας αποστολής. Το Πρόγραμμα έκλεισε με δεξίωση στο Προεδρικό Μέγαρο που παρέθεσε η Πρώτη Κυρία, κ. Φιλίππα Καρσερά Χριστοδουλίδου, προς τιμήν των συμμετεχουσών, των γυναικών πρέσβειρων που υπηρετούν στην Κύπρο και των γυναικών Επιτρόπων που βρέθηκαν στην αίθουσα. Δεν είναι εκδήλωση πρωτοκόλλου. Είναι, όσο κι αν ακούγεται μεγαλόστομο, ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία θεσμικής αλλαγής που έχω δει τα τελευταία χρόνια, γιατί δεν μιλάει, δείχνει.
«Σας θυμάμαι στα δικά μου 22»: Το μήνυμα της Πρώτης Κυρίας
Η Πρώτη Κυρία μίλησε για τη δική της πρώτη επαφή με τη διπλωματική υπηρεσία, στα 22 της, θυμούμενη πόσο απροετοίμαστη ένιωθε για ένα επάγγελμα που απαιτεί αφοσίωση, ανθεκτικότητα, συνεχή προσαρμοστικότητα και θυσίες, ιδίως στην ισορροπία καριέρας και οικογένειας. Χαρακτήρισε τη διαδρομή της ένα από τα πιο ουσιαστικά προνόμια της ζωής της: να γνωρίσει ανθρώπους από διαφορετικούς πολιτισμούς, να εκπροσωπήσει τη χώρα της με αξιοπρέπεια, να δώσει πίσω σε αυτήν. Είπε πως η διπλωματία, στην ουσία της, μετατρέπει την ελπίδα σε πραγματική ευημερία και ότι συνεχίζει να παλεύει για την ειρήνη ακόμη και σε καιρό πολέμου. Σημείωσε, και αυτό δεν είναι μικρό πράγμα, ότι η Κύπρος καταγράφει σήμερα, επί Προέδρου Χριστοδουλίδη, το υψηλότερο ποσοστό γυναικείας εκπροσώπησης σε θέσεις λήψης αποφάσεων στην ιστορία της. Το μήνυμα προς τις δεκατέσσερις ήταν, ουσιαστικά, μια παραγγελία ζωής: να πιστέψουν στον εαυτό τους, να αδράξουν κάθε ευκαιρία, να μην υποτιμήσουν ποτέ τη δυνατότητά τους να κάνουν τη διαφορά.
Μια ουγγρική πρωτοβουλία, μια ευρωπαϊκή στιγμή για την Κύπρο
Η Δρ. Lakos ευχαρίστησε ονομαστικά τις γυναίκες πρέσβειρες Αρμενίας, Αυστραλίας, Αυστρίας, Βραζιλίας, Φινλανδίας, Γαλλίας, Ιρλανδίας, Ιταλίας, Πορτογαλίας και Σερβίας, καθώς και την Επιτετραμμένη της Γεωργίας. Οι Πρέσβειρες Τσεχίας και Ισπανίας δεν κατάφεραν να παραστούν φέτος. Συνεχάρη επίσης την Πρώτη Κυρία για την προαγωγή της στον βαθμό της Μόνιμης Πρέσβειρας, αναγνωρίζοντας τη θητεία της ως Διευθύντριας Σένγκεν, Προξενικών Υποθέσεων και Διαχείρισης Κρίσεων και συνεχάρη τη Κυπριακή Δημοκρατία για την επιτυχή Προεδρία στο Συμβούλιο της ΕΕ, που ολοκληρωνόταν την ίδια ακριβώς μέρα της δεξίωσης. Δύο θεσμικά επιτεύγματα, μία μέρα. Το σημειώνω γιατί η σύμπτωση αυτή λέει κάτι για το πού βρίσκεται σήμερα η Κύπρος: μια χώρα που άρχισε να αποδεικνύει, ταυτόχρονα σε πολλά μέτωπα, ότι μπορεί να είναι αξιόπιστος διαμεσολαβητής. Στις δεκατέσσερις συμμετέχουσες, η Δρ. Lakos θύμισε κάτι που έχω ακούσει να λέγεται σε κάθε γενιά διπλωματών και που εξακολουθεί να αληθεύει: η διπλωματία δεν προορίζεται για λίγους εκλεκτούς. Διαμορφώνεται από όσους αποφασίζουν να συμμετάσχουν.
Όχι ένα κορίτσι. Δεκατέσσερις και χιλιάδες ακόμη
Θα ήταν εύκολο να επικεντρωθώ σε μία ιστορία, μια ιστορία συγκινεί πιο εύκολα από μια στατιστική, το ξέρω καλά από το επάγγελμα. Αλλά αυτό που έχει αξία στο «Πρέσβειρα για μια Ημέρα» δεν είναι μία μεμονωμένη περίπτωση, είναι οι δεκατέσσερις: φοιτήτριες, νέες επαγγελματίες στα πρώτα, πιο ευάλωτα χρόνια της καριέρας τους, κοπέλες που άλλες σπουδάζουν ακόμη και άλλες μόλις έκαναν το πρώτο τους βήμα σε ένα γραφείο. Σε αυτή την ηλικία, μεταξύ δεκαοκτώ και τριάντα, όπως ορίζει το ίδιο το πρόγραμμα, τα περισσότερα κορίτσια δεν έχουν ακόμη σχηματίσει σαφή εικόνα για το πού μπορεί να τις οδηγήσει η καριέρα τους και σπάνια βλέπουν από κοντά πώς μοιάζει, στην πράξη, μια ζωή αφιερωμένη στη διπλωματία. Ανάμεσά τους ξεχώρισε φέτος η πιο μικρή σε ηλικία συμμετέχουσα, μόλις δεκαοκτώ ετών, που συνόδευσε την Πρέσβειρα της Ιταλίας, Antonella Cavallari. Το όνειρό της, από παιδί, ήταν ένα «γυάλινο κτήριο», το Υπουργείο Εξωτερικών της Κύπρου, όπου είχε υπηρετήσει κάποια χρόνια η γιαγιά της. Και εδώ η τύχη έβαλε το χεράκι της: η προθεσμία υποβολής αιτήσεων πήρε παράταση μιας εβδομάδας και μέσα σε αυτή ακριβώς την εβδομάδα η ίδια συμπλήρωσε τα δεκαοκτώ της χρόνια, χωρίς εκείνη την παράταση δεν θα προλάβαινε καν να κάνει αίτηση. Μικρό περιστατικό. Αλλά είναι ένα από τα δεκατέσσερα κεφάλαια που γράφτηκαν φέτος και τα υπόλοιπα δεκατρία αξίζουν την ίδια προσοχή, όσο λιγότερο γνωστά και αν είναι. Γιατί αυτό ακριβώς κάνουν τέτοιες πρωτοβουλίες: δεν επιλέγουν μία πρωταγωνίστρια. Πολλαπλασιάζουν τα πρότυπα. Και πολλαπλασιάζοντας τα πρότυπα, μεγαλώνουν τις πιθανότητες ότι, σε δέκα ή είκοσι χρόνια, αρκετές από τις δεκατέσσερις αυτές θα κάθονται στην άλλη πλευρά του τραπεζιού.
Γιατί χρειαζόμαστε περισσότερες γυναίκες στη διπλωματία
Ο ΟΗΕ δεν καθιέρωσε τη Διεθνή Ημέρα των Γυναικών στη Διπλωματία το 2021 από συμβολισμό. Τα δικά του στοιχεία είναι σκληρά: οι γυναίκες παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εκτός θέσεων αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων παγκοσμίως, κατέχουν λιγότερο από το ένα τέταρτο των υπουργικών θέσεων διεθνώς και υποεκπροσωπούνται ιδιαίτερα σε χαρτοφυλάκια Εξωτερικών, Άμυνας και Ασφάλειας. Ανάμεσα στους Μόνιμους Αντιπροσώπους σε διεθνείς οργανισμούς παραμένουν μειοψηφία και αρκετές χώρες δεν έχουν διορίσει ποτέ γυναίκα σε αυτές τις θέσεις. Δεν είναι μόνο αριθμοί. Η Καναδή διπλωμάτισσα Erin Koenig, πρόεδρος του Women in International Security Canada, το έχει πει καθαρά σε ομιλία της για το δίκτυο γυναικών διπλωματών της ΕΕ: ο αποκλεισμός των γυναικών από το τραπέζι της ειρήνης δεν είναι χαμένη ευκαιρία, είναι αποτυχία στρατηγικής. Οι συμφωνίες ειρήνης έχουν έως 35% περισσότερες πιθανότητες να διατηρηθούν για τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια όταν οι γυναίκες συμμετέχουν ουσιαστικά στις διαπραγματεύσεις. Δεν είναι επιχείρημα ισότητας. Είναι επιχείρημα αποτελεσματικότητας, και όποιος το αγνοεί χάνει σε ανθεκτικότητα λύσεων, όχι απλά σε δικαιοσύνη. Η Koenig πρόσθεσε κάτι που λίγοι λένε δημόσια: η ενδυνάμωση πρέπει να είναι και διατομεακή: γυναίκες με διαφορετικό φυλετικό, εθνοτικό ή κοινοτικό υπόβαθρο υπολείπονται ακόμη περισσότερο, ακόμη και εντός του κλάδου.
Οι αριθμοί της Ευρώπης
Ο μέσος όρος γυναικών πρέσβειρων στην Ευρώπη, σύμφωνα με τον δείκτη Women in Diplomacy Index, αγγίζει το 27%. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το ποσοστό διαμορφώνεται περίπου στο 30%, ανοδικά από 28% το 2023, αλλά με αποκλίσεις που δεν χωρίζονται εύκολα: η Σουηδία στο 51%, η Φινλανδία στο 50%, ενώ Ιταλία και Βέλγιο κάθονται στο 15% και στο 12% αντίστοιχα. Μόλις έξι από τις είκοσι επτά χώρες της Ένωσης έχουν σήμερα γυναίκα Υπουργό Εξωτερικών. Πέντε, γυναίκα Υπουργό Άμυνας. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης λειτουργεί εδώ και χρόνια με το Σχέδιο Δράσης για την Ισότητα των Φύλων (Gender Action Plan III), παρατεταμένο έως το 2027 και έχει στηθεί το δίκτυο WEDIN EU, που συνδέει τις γυναίκες διπλωμάτες της Ένωσης με τα δίκτυα των Υπουργείων Εξωτερικών των κρατών-μελών και συνεδριάζει κάθε χρόνο ακριβώς στη Διεθνή Ημέρα των Γυναικών στη Διπλωματία. Μέσα στο 2026 η Επιτροπή παρουσίασε τη νέα Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων 2026-2030. Και όμως, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων εκτιμά ότι, με τον σημερινό ρυθμό, θα χρειαστούν ακόμη πενήντα χρόνια για πλήρη ισότητα στην Ένωση. Πενήντα χρόνια είναι πολύ καιρό για να περιμένουμε κάτι που ξέρουμε ήδη ότι αποδίδει.
Οι αριθμοί της Κύπρου
Στην Κύπρο η εικόνα είναι πιο ενθαρρυντική απ' όσο πολλοί υποθέτουν. Τουλάχιστον έξι από τους δέκα σήμερα υπηρετούντες Επιτρόπους της Προεδρίας είναι γυναίκες: Τζόζη Χριστοδούλου (Ισότητα των Φύλων), Μαρία Στυλιανού-Λοττίδη (Διοίκηση και Προστασία Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων), Σοφία Κλεόπα Χατζηκυριάκου (Νομοθεσία), Μαρίνα Μανώλη Χριστοφίδου (Προστασία Δεδομένων), Έλενα Περικλέους (Δικαιώματα του Παιδιού), Βαλεντίνα Γεωργιάδου (Χρηματοοικονομικός Επίτροπος). Μια πλειοψηφία που δεν είναι αυτονόητη σε καμία χώρα της Ευρώπης και το λέω με σαφήνεια, γιατί το έχω συγκρίνει. Και στο ερώτημα που όλοι μου έθεταν τις τελευταίες βδομάδες, πόσες γυναίκες πρέσβειρες υπηρετούν σήμερα στη Λευκωσία, έχω πλέον απάντηση, αντλημένη απευθείας από την επίσημη Διπλωματική Λίστα του Υπουργείου Εξωτερικών, έκδοση Ιουνίου 2026: από τις περίπου εκατόν είκοσι μία (121) ξένες αποστολές με ονομαστικά καταγεγραμμένο επικεφαλής, τουλάχιστον σαράντα μία (41) διοικούνται σήμερα από γυναίκα: τριάντα έξι (36) Πρέσβειρες ή Ύπατες Αρμοστές και ακόμη πέντε (5) Επιτετραμμένες επικεφαλής αποστολών χωρίς διαπιστευμένη Πρέσβη. Περίπου 34%. Πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 27%. Δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ένα στοιχείο που η Λευκωσία θα έπρεπε να διαφημίζει, όχι να το ψάχνει κανείς μόνος του σελίδα προς σελίδα.
Και οι Κύπριες πρέσβειρες στο εξωτερικό;
Η άλλη όψη του νομίσματος με απασχολεί εξίσου: πόσες Κύπριες γυναίκες εκπροσωπούν σήμερα τη Δημοκρατία στο εξωτερικό; Η Κούλα Σοφιανού υπηρετεί ως Πρέσβειρα στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας και περιγράφει τη διπλωματία λιγότερο ως καριέρα και περισσότερο ως αποστολή. Η δουλειά, λέει, αφορά τελικά τους ανθρώπους: την ασφάλειά τους, την αξιοπρέπειά τους, το δικαίωμά τους σε ειρήνη και ευημερία. Η Ερατώ Κοζάκου-Μαρκουλλή, η πρέσβειρα-ρεκόρ της Ουάσιγκτον που αναφέραμε στην αρχή, το θέτει πιο σκληρά: παρά τα εξήντα έξι χρόνια από την ανεξαρτησία, η Κύπρος δεν έχει ακόμη δώσει την απαραίτητη προσοχή στη δημιουργία μιας ισχυρής διπλωματικής υπηρεσίας. Και έχει δίκιο. Σύμφωνα με κοινοβουλευτική συζήτηση του 2022, το κυπριακό διπλωματικό σώμα αριθμούσε τότε μόλις 163 διπλωμάτες, με πενήντα ακόμη θέσεις κενές, ενώ τριάντα τέσσερις αποστολές στο εξωτερικό λειτουργούσαν και σε πολλές περιπτώσεις συνεχίζουν να λειτουργούν με έναν και μόνο υπάλληλο, που είναι ταυτόχρονα και επικεφαλής. Σε αυτό το περιβάλλον, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιες γυναίκες θα καταλάβουν τις λιγοστές διαθέσιμες θέσεις. Είναι πόσο σοβαρά επενδύει συνολικά η Κύπρος στο εργαλείο της διπλωματίας, ένα εργαλείο στο οποίο, όπως απέδειξε η πρόσφατη Προεδρία της στο Συμβούλιο της ΕΕ, έχει κάθε λόγο να πιστεύει.
Πρέσβειρες, αλλά και πρεσβευτικές φωνές της Κύπρου
Θα το πω απλά: οι γυναίκες πρέσβειρες που υπηρετούν σήμερα στην Κύπρο δεν είναι απλά αξιωματούχοι που εκπροσωπούν τη χώρα τους στη Λευκωσία. Είναι, ταυτόχρονα, οι πρώτες φερέφωνες της Κύπρου στις πατρίδες τους. Κάθε επαφή τους με τον τόπο, κάθε εντύπωση που σχηματίζουν για τον πολιτισμό ή την οικονομία μας, ταξιδεύει πίσω στην πρωτεύουσά τους και διαμορφώνει την εικόνα της Κύπρου στο εξωτερικό. Αυτό δεν είναι υπόθεση εργασίας, είναι μηχανισμός δημόσιας διπλωματίας που λειτουργεί ήδη, χωρίς να τον αναγνωρίζουμε επίσημα. Θα άξιζε η Κύπρος να τον αξιοποιήσει με στρατηγικό σχέδιο, όχι περιστασιακά, μέσα από μία εκδήλωση τον χρόνο, αναγνωρίζοντας τις πρέσβειρες αυτές για ό,τι πράγματι είναι: γέφυρες εμπιστοσύνης, από τους πιο αξιόπιστους «πρεσβευτές» της εικόνας μας διεθνώς.
Το γυάλινο κτίριο
Δεκατέσσερις νέες γυναίκες πέρασαν φέτος τις πύλες πρεσβειών στη Λευκωσία. Ανάμεσά τους, μία που κάποτε ονειρευόταν ένα «γυάλινο κτήριο», το Υπουργείο Εξωτερικών, όπου η γιαγιά της υπηρέτησε, πέρασε τελικά τις πύλες του Προεδρικού Μεγάρου. Δεν ονειρευόταν τίτλο ή αξίωμα. Ονειρευόταν να μοιάσει σε έναν άνθρωπο που θαύμαζε. Το ίδιο, με άλλα λόγια και άλλες αφορμές, ονειρεύονται και οι υπόλοιπες δεκατρείς, όπως και χιλιάδες φοιτήτριες και νέες επαγγελματίες σε όλη την Κύπρο. Αυτό είναι το πραγματικό κέρδος πρωτοβουλιών όπως το «Πρέσβειρα για μια Ημέρα»: δεν προσθέτουν μία γραμμή σε ένα βιογραφικό. Χτίζουν πρότυπα. Δείχνουν σε μια ολόκληρη γενιά γυναικών ότι η θέση στο τραπέζι όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις δεν είναι απλά δυνατή. Είναι δρόμος που μπορεί να ξεκινήσει σήμερα. Το γυάλινο κτήριο, τελικά, δεν είχε ποτέ οροφή: είχε μόνο μια πόρτα που περίμενε να τη σπρώξουν. Και φέτος, δεκατέσσερις ακόμη γυναίκες έμαθαν πώς ανοίγει.
