Η Κύπρος γιόρτασε την Πέμπτη 66 χρόνια ανεξαρτησίας, με ηγέτες από όλο τον κόσμο να στέλνουν συγχαρητήρια μηνύματα και στρατιωτικά αγήματα από πέντε χώρες να συμμετέχουν στην παρέλαση για την εθνική επέτειο. Στο μήνυμά του προς την Κύπρο, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, σημείωσε πως οι εθνικές επέτειοι προσφέρονται για αναστοχασμό γύρω από την πορεία μιας χώρας, αλλά και τις προσδοκίες και τους στόχους της για το μέλλον. Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία του διαλόγου και της αλληλεγγύης για την αντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων, όπως οι πόλεμοι, η κλιματική κρίση, οι ανισότητες και οι τεχνολογίες με μεγάλη ισχύ και επιρροή. Δεν έκανε ωστόσο καμία αναφορά στη συνεχιζόμενη διαίρεση του νησιού, αν και είναι πλήρως ενημερωμένος για την κατάσταση.
Η θέση της Κύπρου στον κόσμο
Καθώς η αστάθεια στην περιοχή κάνει και πάλι αισθητή την παρουσία της με βομβαρδισμούς, νεκρούς και εκτοπισμένους, θαλάσσιους αποκλεισμούς και δυνατότητα άσκησης πίεσης στην παγκόσμια οικονομία, η Κύπρος διανύει μια περίοδο ενισχυμένων σχέσεων με τρίτες χώρες. Η συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και, σε μικρότερο βαθμό τη Γαλλία, ενισχύεται. Η Αίγυπτος αποτελεί τον ενεργειακό εταίρο για την εξαγωγή του φυσικού αερίου. Ανοδική πορεία καταγράφουν και οι σχέσεις με τους εταίρους της Κύπρου στον Κόλπο. Η Κύπρος επιδιώκει να διαδραματίσει ρόλο στον IMEC (India-Middle East-Europe Economic Corridor), τον υπό σχεδιασμό διάδρομο εμπορίου, μεταφορών, ενέργειας και ψηφιακής συνδεσιμότητας που θα συνδέει την Ινδία με την Ευρώπη μέσω του Κόλπου και της Ανατολικής Μεσογείου. Για να εξασφαλίσει, όμως, θέση στο εγχείρημα, η Λευκωσία έχει ακόμη δρόμο να διανύσει.
Η χώρα επιχειρεί να ανοίξει τα φτερά της. Πόσο μακριά, όμως, μπορεί να φτάσει κουβαλώντας στην πλάτη της το βάρος της διαίρεσης και της κατοχής; Οι βελτιωμένες σχέσεις, οι στρατιωτικές παρελάσεις με διεθνή συμμετοχή, ακόμη και οι νέοι ενεργειακοί διάδρομοι μπορεί να αποδειχθούν επωφελείς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, δημιουργούν και εξαρτήσεις. Και δεν εγγυώνται ότι, όταν τα πράγματα δυσκολέψουν, όταν όλα αρχίσουν να καταρρέουν και επικρατήσει χάος, η Κύπρος θα είναι σε θέση να σταθεί μόνη της όρθια και να αντέξει την καταιγίδα.
Την Τετάρτη, πάνελ του Cyprus Forum, με τη συμμετοχή ειδικών από τον χώρο της διπλωματίας, της ακαδημαϊκής κοινότητας, της βιομηχανίας και των στρατηγικών υποθέσεων, επιχείρησε να εξετάσει κατά πόσο η Κύπρος, 66 χρόνια μετά την ανεξαρτησία της, είναι σε θέση να καθορίζει η ίδια την πορεία της. Σε πιο τεχνικούς όρους, το ερώτημα ήταν κατά πόσο διαθέτει την απαραίτητη κυριαρχική ικανότητα για να το πράξει. Ο ύπατος αρμοστής της Ινδίας στην Κύπρο, Μανίς, περιέγραψε τις σχέσεις των δύο χωρών ως στρατηγική εταιρική σχέση. Σε ό,τι αφορά, ωστόσο, τον IMEC, σημείωσε ότι οι σχετικές συζητήσεις βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη. Θα χρειαστεί να διανυθεί ακόμη κάποια απόσταση προτού ληφθούν επίσημες αποφάσεις για την ένταξη νέων μελών ως ιδρυτικών χωρών, ανέφερε.
Το ζήτημα, όμως, αφορά και τον βαθμό στον οποίο η Κύπρος μπορεί να ασκεί η ίδια πρωτοβουλία και να περιορίζει την ευαλωτότητά της. Για να αποκτήσει αξία το συγκεκριμένο εγχείρημα – είτε σε επίπεδο χρηματοδότησης, είτε ενέργειας, είτε ψηφιακής συνδεσιμότητας – θα πρέπει να προχωρήσει σε συγκεκριμένα βήματα στον τομέα των υποδομών, ανέφερε ο Μανίς. Η συζήτηση δεν θα μπορούσε, βεβαίως, να μην οδηγηθεί στο Κυπριακό. Η Τουρκία παραμένει ένα πρόβλημα, το οποίο επηρεάζει το εύρος των επιλογών και των κινήσεων της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η διαίρεση του νησιού λειτουργεί ανασταλτικά σε μια σειρά από πράγματα που θα μπορούσε να κάνει η Κύπρος, σημείωσε ο Μανίς.
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του Hyperion Group, Συμεών Κασσιανίδης, ανέφερε ότι, εφόσον καταστεί εφικτό να διασφαλιστεί ένα επίπεδο ασφάλειας και σταθερότητας με την Τουρκία, η Κύπρος έχει την ευκαιρία να λειτουργήσει ως κόμβος και δίαυλος στην περιοχή, με οφέλη για όλους.
Πιο ευθύς ήταν ο επικεφαλής και επιτετραμμένος της πρεσβείας της Γερμανίας στη Λευκωσία, Μίρκο Κρούπα, ο οποίος σημείωσε ότι οι συνθήκες ασφάλειας στην Κύπρο δεν επιτρέπουν στη χώρα να αξιοποιήσει πλήρως τη στρατηγική της θέση σε μια σειρά από τομείς, μεταξύ άλλων και στον ενεργειακό. Οι κίνδυνοι που συνδέονται με την ασφάλεια θα αποτρέψουν χώρες από το να αξιοποιήσουν τις δυνατότητες που προσφέρει η Κύπρος, ακόμη και αν αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να επιλέξουν ακριβότερες εναλλακτικές λύσεις, υποστήριξε. Η γενική αποτίμηση του Κρούπα θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής: Αν η Κύπρος θέλει να έχει στρατηγική αυτονομία, να μπορεί δηλαδή να κάνει επιλογές και να επηρεάζει τις εξελίξεις, θα πρέπει πρώτα να αντιμετωπίσει το πρόβλημα στο εσωτερικό της και να μην περιμένει από την Ευρώπη να έρθει να τη διασώσει.
Το περιβόητο σταυροδρόμι
Όλοι γνωρίζουν – ή, τουλάχιστον, αυτό επαναλαμβάνεται διαρκώς – ότι η Κύπρος βρίσκεται σε στρατηγική θέση, στο σταυροδρόμι Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής. Το ζήτημα, όμως, δεν είναι μόνο η γεωγραφική θέση, αλλά το πώς αξιοποιεί μια χώρα τη θέση της και, κυρίως, τι επιλογές κάνει. Ο συντονιστής της συζήτησης και ακαδημαϊκός, Κωνσταντίν Βάλκοφ, σημείωσε ότι το ερώτημα είναι κατά πόσο αυτή η στρατηγική σημασία μπορεί να μετατραπεί σε πραγματική δυνατότητα της Κύπρου να καθορίζει και να υπηρετεί τα δικά της συμφέροντα. Μπορεί η Κύπρος να ενεργήσει αυτόνομα όταν οι εταίροι της βρίσκονται υπό πίεση; Μπορεί, υπό συνθήκες κρίσης, να συνεχίσει να λειτουργεί, να λαμβάνει αποφάσεις, να αποκαθιστά βλάβες και να διατηρεί σε λειτουργία κρίσιμες υποδομές και συστήματα;
Τα θέματα ασφάλειας
Καθώς η Ανατολική Μεσόγειος και η περιοχή του Κόλπου συνδέονται ολοένα στενότερα μέσω υποδομών, ενεργειακών δικτύων, δεδομένων και θαλάσσιων διαδρομών, το ζήτημα των κρίσιμων εξαρτήσεων που δεν έχουν τύχει επαρκούς διαχείρισης αποκτά, όπως υποστηρίζει, και διάσταση ασφάλειας. Τι πρέπει να ελέγχει η ίδια η Κύπρος; Σε τι μπορεί να βασίζεται στους εταίρους της; Και τι πρέπει να είναι σε θέση να αντικαταστήσει ή να αναπληρώσει σε περίπτωση που δεχθεί πιέσεις ή διαταραχθεί η ομαλή λειτουργία του; Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα που τίθενται ενώπιον της Κύπρου, όταν δοκιμάζεται η ικανότητά της να λειτουργεί με ουσιαστική κυριαρχική αυτονομία.
Ο ύπατος αρμοστής της Ινδίας αναγνώρισε την πλεονεκτική γεωγραφική θέση της Κύπρου, στο σημείο όπου συναντώνται τρεις ήπειροι. Σημείωσε, ωστόσο, ότι η χώρα βρίσκεται «σε μια γεωγραφική περιοχή που αποτελεί σήμερα το επίκεντρο των παγκόσμιων εξελίξεων», ενώ οι γεωπολιτικές ισορροπίες και συμμαχίες μεταβάλλονται διαρκώς. Η στρατηγική αξία της γεωγραφικής θέσης της Κύπρου θα κριθεί από το κατά πόσο η χώρα μπορεί να διατηρεί σε λειτουργία τα κρίσιμα συστήματά της υπό πίεση, να λαμβάνει ενημερωμένες και κυρίαρχες αποφάσεις, να περιορίζει τις εξαρτήσεις από ένα και μόνο σημείο και να βασίζεται σε αξιόπιστους εταίρους χωρίς να εκχωρεί τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων. Παράλληλα, θα πρέπει να μπορεί να επιδιορθώνει, να αντικαθιστά και να προσαρμόζει κρίσιμα συστήματα όταν οι συνθήκες μεταβάλλονται. Κάθε χώρα έχει διαφορετική οπτική, σημείωσε ο Μανίς, όμως από την ινδική σκοπιά η κυριαρχία συνδέεται με την πρακτική δυνατότητα μιας χώρας να παραμένει συνδεδεμένη με τον κόσμο, διατηρώντας ταυτόχρονα τις επιλογές της, την ανθεκτικότητά της και την ικανότητά της να συνεχίζει να λειτουργεί.
Η Κύπρος ως πιστόλι
Ο Γερμανός επιτετραμμένος στην Κύπρο, Μίρκο Κρούπα, υποστήριξε ότι το κατά πόσο η γεωγραφική θέση της Κύπρου αποτελεί πλεονέκτημα ή μειονέκτημα πρέπει να εξετάζεται πρωτίστως μέσα από το πρίσμα της ασφάλειας. Κοιτάζοντας τον χάρτη της Κύπρου και την προεξοχή της προς τα ανατολικά, ανέφερε ότι Τούρκος διπλωμάτης τού είχε κάποτε πει πως, από τουρκικής πλευράς, το νησί μπορεί να θεωρηθεί ένα πιστόλι στραμμένο διαρκώς προς τις νότιες ακτές της Τουρκίας. Θα μπορούσε, πρόσθεσε, να θεωρηθεί εξίσου στραμμένο προς την Ανατολική Μεσόγειο ή τη διώρυγα του Σουέζ. «Όποιος θέλει να ελέγχει την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει, με κάποιον τρόπο, να έχει ανάγκη από αυτό το νησί», ανέφερε. Ο Κρούπα υποστήριξε ότι, μετά την ανεξαρτησία, οι κάτοικοι της Κύπρου είχαν την ευκαιρία να καθορίσουν οι ίδιοι την πορεία και τις επιλογές τους. «Δυστυχώς, επέλεξαν τη διαίρεση. […] Δεν κατάφεραν να διαμορφώσουν ένα κοινό όραμα για την ασφάλειά τους στο μέλλον», είπε. Κατά τον ίδιο, οι βάσεις της διαίρεσης τέθηκαν με τις ιδέες της ένωσης με την Ελλάδα και της διχοτόμησης, δημιουργώντας τις συνθήκες για την παρουσία τουρκικών κατοχικών δυνάμεων στο νησί. Έκτοτε, η διαίρεση της Κύπρου εντάχθηκε στην ευρύτερη αρχιτεκτονική ασφάλειας της «Pax Americana», που διαμορφώθηκε τις τελευταίες οκτώ δεκαετίες και σήμερα δοκιμάζεται. «Ιδιαίτερα στη Μέση Ανατολή, βλέπουμε πόσο δραματικά αλλάζουν τα πράγματα», ανέφερε. Ο Γερμανός διπλωμάτης κάλεσε τους Κυπρίους να θέσουν στον εαυτό τους το ερώτημα πόσο αποφασισμένοι είναι να διαμορφώσουν οι ίδιοι τις επιλογές και τις επιδιώξεις τους. «Αποδέχεστε την παρουσία τουρκικών στρατευμάτων στο νησί; Και είστε διατεθειμένοι να συνεργαστείτε μαζί τους, για παράδειγμα, σε ένα πλαίσιο συλλογικής ασφάλειας όπως το ΝΑΤΟ; Ή θα παραμείνει η διαίρεση και το νησί θα αποτελεί μέρος της Μέσης Ανατολής, εκτεθειμένο στις απρόβλεπτες κινήσεις όλων των εμπλεκόμενων πλευρών;». Ο Κρούππα υποστήριξε, τέλος, ότι οι εντάσεις μεταξύ Πακιστάν και Ινδίας, Ιράν και Ισραήλ ή Ισραήλ και Τουρκίας θα μπορούσαν να έχουν επιπτώσεις και στην Κύπρο.
Ο ρόλος της Ευρώπης
Ο ιδρυτής της διεθνούς συμβουλευτικής στρατηγικών υποθέσεων Line of State, Σέι Γκαλ, υποστήριξε ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση στην Τουρκία, επιβάλλοντας κόστος για την πολιτική της στο Κυπριακό. Αντίθετα, η ευρωπαϊκή εμπλοκή στην προμήθεια τουρκικών στρατιωτικών συστημάτων περιορίζει, κατά τον ίδιο, σε ορισμένους τομείς τη δυνατότητα δράσης της Κύπρου. Η Κύπρος, ανέφερε, από το 2004 αποτελεί ευρωπαϊκό ζήτημα και όχι πλέον αποκλειστικά υπόθεση των εγγυητριών δυνάμεων. Όταν ο Κρούπα ρωτήθηκε τι μπορεί σήμερα να εγγυηθεί αξιόπιστα η ΕΕ στην Κύπρο σε θέματα ενεργειακής ασφάλειας, κυβερνοανθεκτικότητας και διαχείρισης κρίσεων, η απάντησή του ήταν αφοπλιστικά ειλικρινής: «Για να είμαι ειλικρινής, με τα σημερινά δεδομένα, φοβάμαι πως όχι και πολλά» και εκτίμησε ότι αυτή η πραγματικότητα θα παραμείνει για τις επόμενες δεκαετίες. Υπενθύμισε, μάλιστα, ότι η συζήτηση για το άρθρο 42(7) της Συνθήκης της ΕΕ ανέδειξε την απουσία των αναγκαίων διαδικασιών και δυνατοτήτων για την εφαρμογή του. Η ανάπτυξή τους, είπε, θα χρειαστεί τουλάχιστον μέχρι το 2030. «Δεν νομίζω ότι, με τη δυναμική που διαμορφώνεται σήμερα στη Μέση Ανατολή, η Κύπρος έχει τον χρόνο να περιμένει».
«Η διαίρεση μπλοκάρει τα ενεργειακά έργα»
Ο Κρούπα υποστήριξε ακόμη ότι η διαίρεση του νησιού έχει λειτουργήσει ανασταλτικά για όλα τα ενεργειακά έργα που συζητούνται εδώ και χρόνια στην Κύπρο και γύρω από αυτήν. Σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη διμερών συνεργασιών στον τομέα της ασφάλειας με τρίτες χώρες, προειδοποίησε ότι αυτές μπορεί να αλλάξουν ανά πάσα στιγμή. Ως προς τη συλλογική ασφάλεια, επανέλαβε πως, εάν οι δύο κοινότητες επιθυμούσαν μια κοινή πολιτική ασφάλειας, θα μπορούσαν να συμφωνήσουν στην ένταξη στο ΝΑΤΟ, με αντάλλαγμα την αποδοχή τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στο νησί. «Το να κλείνεις τα μάτια και να ελπίζεις ότι κάποιος τρίτος θα έρθει να σε βοηθήσει δεν θα λειτουργήσει», ανέφερε. Ο Συμεών Κασσιανίδης του Hyperion, αμφισβήτησε, ωστόσο, την προσέγγιση ότι οι Κύπριοι μπορούν να καθορίσουν μόνοι τους το μέλλον τους χωρίς εξωτερική στήριξη. Υπενθύμισε ότι η κυπριακή κυβέρνηση έχει ήδη εκφράσει την επιθυμία ένταξης στο ΝΑΤΟ και σημείωσε ότι οι δύο κοινότητες χρειάζονται εταίρους που θα συμβάλουν εποικοδομητικά στην προσπάθεια για πρόοδο. Όσο για το άρθρο 42(7), ανέφερε ότι, έπειτα από περισσότερο από μισό αιώνα διαίρεσης, μερικά ακόμη χρόνια αναμονής δεν είναι μεγάλο διάστημα. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι αν θα αρκούν. Οι εξελίξεις στην Ουκρανία και αλλού, σημείωσε, έχουν καταστήσει σαφές ότι «η Ευρώπη χρειάζεται μια κοινή πολιτική άμυνας».
Το μέγεθος δεν αποτελεί περιορισμό
Από την πλευρά του, ο Μανίς υποστήριξε ότι, παρά τις ιστορικές προκλήσεις, «η Κύπρος έχει επιρροή δυσανάλογη προς το μέγεθός της». «Είναι μία από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες οικονομίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν πρέπει να το ξεχνάμε. Και, σε διμερές επίπεδο, καμία χώρα δεν είναι ούτε πολύ μεγάλη ούτε πολύ μικρή για μια εταιρική σχέση», ανέφερε. Ο Μανίς, σημείωσε ακόμη ότι, μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ, η Κύπρος ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη πηγή άμεσων ξένων επενδύσεων στην Ινδία, μετά την Ολλανδία. Η κυπριακή κυβέρνηση, πρόσθεσε, έχει υιοθετήσει συγκεκριμένες πολιτικές για τη διεύρυνση των διεθνών συνεργασιών της, στρέφοντας το ενδιαφέρον της προς την Ανατολή και σε τομείς όπως η άμυνα, τα χρηματοοικονομικά, η τεχνολογία, η καινοτομία και η ναυτιλία.
Παρά τις δυνατότητες συνεργειών, το Κυπριακό παραμένει η βασική ιστορική εκκρεμότητα που περιορίζει την Κύπρο. Για να υπάρξει πρόοδος, ανέφερε ο Μανίς, οι εγγυήτριες δυνάμεις θα πρέπει να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος της προσπάθειας. Παράλληλα, και η ΕΕ θα πρέπει να εμπλακεί περισσότερο, ώστε να συμβάλει στην εξεύρεση «κάποιου είδους λύσης». Χωρίς μεγαλύτερη εμπλοκή και από τις δύο πλευρές, εκτίμησε, το αδιέξοδο θα συνεχιστεί. Η Κύπρος μπορεί να κάνει ένα «άλμα προς τα εμπρός» εφόσον επιλύσει το πρόβλημά της, ανέφερε ο Ινδός διπλωμάτης. «Πολλά από όσα θα μπορούσε να κάνει δεν γίνονται εξαιτίας αυτού του προβλήματος των τελευταίων 60 ετών και ελπίζω ότι κάποια λύση θα βρεθεί πολύ σύντομα», πρόσθεσε.
Η πρόοδος ξεκινά από την ίδια την Κύπρο
Κλείνοντας, ο Γερμανός ανέφερε ότι οι εγγυήτριες δυνάμεις και η ΕΕ έχουν υποχρέωση να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες ώστε το νησί να μπορέσει να ευημερήσει μετά την επανένωσή του. Η αφετηρία, όμως, και το κλειδί βρίσκονται στους ίδιους τους ανθρώπους του νησιού. Εάν τα γεωγραφικά πλεονεκτήματα της Κύπρου πρόκειται να αποτελέσουν πλεονέκτημα και όχι μειονέκτημα, «θα πρέπει να ενωθεί ως νησί, ως κοινωνία, να δείξει αποφασιστικότητα, να ξεπεράσει τα τραύματα και τις βαθιές διαιρέσεις έπειτα από τόσες δεκαετίες βίας». Σε ό,τι αφορά, στο μεταξύ, την προοπτική η Κύπρος να αποτελέσει στρατηγικό πλεονέκτημα, ο Κρούπα σημείωσε: «Όλοι βλέπουν τις δυνατότητες αξιοποίησης, αλλά είναι θέμα υπολογισμού του κόστους. Όσο περισσότεροι κίνδυνοι παραμένουν, τόσο περισσότερο αρχίζεις να εξετάζεις άλλες δυνατότητες», ακόμη και αν αυτές είναι ακριβότερες. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο αντιμετωπίζεται το ζήτημα της ασφάλειας της Κύπρου, τόσο περισσότερο η χώρα αντιμετωπίζεται ως πλεονέκτημα και τόσο πιο συμφέρουσα γίνεται η αξιοποίησή της. «Όσο περισσότερα μειονεκτήματα παραμένουν, τόσο περισσότερες εναλλακτικές λύσεις θα αναζητούνται, οι οποίες θα είναι ακριβότερες, αλλά τελικά θα επιλέγονται», ανέφερε.
