H οικονομία της Κύπρου μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα ήταν «οικονομία συντήρησης». Με αυτόν τον όρο εννοούμε ένα σύστημα στο οποίο οι άνθρωποι παράγουν μόνο ό,τι χρειάζονται για να επιβιώσουν από τοπικές πηγές, με έμφαση στην αυτάρκεια και ελάχιστο πλεόνασμα για εμπορία, χρησιμοποιώντας παραδοσιακές μεθόδους στη γεωργία, στην κτηνοτροφία, στη συλλογή τροφής, και χωρίς πολύπλοκα συστήματα αγοράς. Σε μια οικονομία συντήρησης, η εξειδίκευση σε ατομικό επίπεδο είναι γενικά περιορισμένη ή ανύπαρκτη, καθώς οι κοινότητες δίνουν προτεραιότητα στην αυτάρκεια και την ελαχιστοποίηση του κινδύνου μέσω ποικίλων δραστηριοτήτων.
Η απογραφή πληθυσμού το 1901 αποκάλυψε ότι η Κύπρος είχε 237.000 κατοίκους εκ των οποίων το 90% ζούσε σε χωριά. Μόνο τρεις πόλεις είχαν πάνω από 3.000 κατοίκους: η Λευκωσία (14.700), η Λεμεσός (8.200) και η Λάρνακα (7.900). H Κύπρος ήταν τότε μια αγροτική κοινωνία. Η πρώτη «βιομηχανία» στην Κύπρο, με τη σύγχρονη έννοια της τυποποιημένης παραγωγής, ήταν το ζυθοποιείο του Σκουρίδη στη Λευκωσία, που άρχισε την παραγωγή της μπίρας «ΛΕΟΝΤΟΣ» το 1929. Θα αγνοήσω το άνοιγμα του ιστορικού μεταλλείου της Σκουριώτισσας διότι αυτό εκμεταλλεύθηκε κυρίως μια αμερικάνικη εταιρεία –η Cyprus Mines Corporation.
Οι σπόροι όμως του καπιταλισμού σπάρθηκαν στα Λεύκαρα πολύ πριν το ζυθοποιείο του Σκουρίδη. Υπήρχαν αρκετά περιστατικά για αυτή την εξέλιξη. Για παράδειγμα, το 1882 επισκέφθηκε τα Λεύκαρα ο Αρμοστής της Κύπρου, ο σερ Μπίνταλφ, η γυναίκα του οποίου αγόρασε ένα τραπεζομάντιλο. Τόσο πολύ της άρεσε που έφερε κι άλλες φίλες της στο χωριό για να αγοράσουν κεντήματα. Το 1896, η Θεοφιλία Χατζηαντώνη επιχείρησε να προωθήσει τα κεντήματα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και κατόρθωσε να εξασφαλίσει τις πρώτες παραγγελίες το 1902. Σταδιακά συνειδητοποίησαν οι Λευκαρίτες ότι η εμπορία κεντημάτων ήταν δυνητικά χρυσοφόρα.
Τα παγκοσμίου φήμης «λευκαρίτικα» δεν παράγονταν σε εργοστάσια αλλά στα σπίτια. Μ΄άλλα λόγια, επικράτησε το οικιακό σύστημα. Αυτή η μορφή παραγωγής ήταν ευρέως διαδεδομένη στην Ευρώπη από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα και αποτέλεσε προάγγελο του εργοστασιακού συστήματος. Στα Λεύκαρα, οι κεντήτριες προμηθεύονταν το λινό και τις κλωστές από τους εμπόρους-καπιταλιστές οι οποίοι συνέλεγαν τα τελικά προϊόντα (κεντήματα) και στη συνέχεια τα πωλούσαν στο εξωτερικό με τεράστιο κέρδος που διαχεόταν στην οικονομία του χωριού. Στον Μεσοπόλεμο (1918-1939), τα Λεύκαρα ήταν το πλουσσιότερο χωριό της Κύπρου. Ενώ οι κάτοικοι των ημιορεινών χωριών της εμπορεύονταν τα σταφύλια ή παπουτσόσυκα (φραγκόσυκα) με τα γαϊδούρια, οι γεωργοί της Μεσαορίας εμπορεύονταν το σιτάρι τους με τα αμάξια, ενώ οι άνδρες των ορεινών χωριών κατέβαιναν στις πόλεις να εμπορευθούν τα λιγοστά τους φρούτα με τις μούλες, οι Λευκαρίτες, με κουστούμια της τελευταίας μόδας (ναι!), με γραβάτες ασορτί (ναι, ναι!) και με καπέλα made in France (ναι, ναι, ναι!), εμπορεύονταν τα κεντήματα στα πιο αριστοκρατικά σαλόνια του Λονδίνου, του Βερολίνου, του Παρισιού, της Στοκχόλμης, της Νέας Υόρκης, του Σικάγου. Κάποιοι δε μυήθηκαν στα χρηματιστηριακά δρώμενα και αγόραζαν μετοχές από το Wall Street!
Αξιοθαύμαστο ήταν το marketing των Λευκαριτών το οποίο ανήγαγαν σε επιστήμη. Θυμίζω ότι δεν υπήρχαν στο εξωτερικό καταστήματα που αγόραζαν τα κεντήματα, δηλαδή δεν υπήρχε εγγυημένη αγορά. Έπρεπε οι κεντηματέμποροι να κτυπούν τις πόρτες των σπιτιών των πλούσιων συνοικιών των πόλεων με την ελπίδα να τους δοθεί η ευκαιρία να κάνουν «παρουσίαση», δηλαδή να επιδείξουν τη πραμάτεια τους. Αυτό δεν ήτανε καθόλου εύκολο -χρειαζότανε μια δελεαστική εισαγωγή! Οι κεντηματέμποροι στη Αμερική, μετά από διάφορες εμπειρίες και επαφές με Αμερικάνους, κατέληξαν στην εξής εισαγωγική ομιλία με το άνοιγμα της πόρτας του σπιτιού από τη νοικοκυρά: «Hello, madam! May I come in and show you some unique lace from Cyprus, my country?» (Χαίρετε, κυρία. Μπορείτε να με δεχθείτε και να σας δείξω μοναδικά κεντήματα από τη χώρα μου, την Κύπρο;»). Αναμφίβολα, κανένας διαφημιστικός οίκος εγνωσμένης φήμης δεν θα μπορούσε να βελτιώσει τέτοια εισαγωγή! Όμως, ενίοτε, αυτή η εισαγωγή θα μπορούσε να γυρίσει μπούμερανγκ. Για παράδειγμα, ο πατέρας μου πήγε στη Νέα Υόρκη με βράκες και με 8 «αμπούστες» κεντήματα το 1918 σε ηλικία 18 ετών του χωρίς να ξέρει καθόλου Αγγλικά. Αποστήθισε αυτή την εισαγωγή σαν παπαγαλάκι. Κατά κακήν του τύχη, στην παρθενική του εξόρμηση, του άνοιξε τη πόρτα ένας μαύρος υπηρέτης. Στο άκουσμα «Hello, madam» ο εύθικτος υπηρέτης τού έδωσε ένα τρανταχτό μπάτσο και του έκλεισε την πόρτα κατάμουτρα! Όσον δε αφορά τις τιμές των διαφόρων κεντημάτων, οι Λευκαρίτες ασκούσαν «διακριτική τιμολόγηση», όπως λέμε στα Οικονομικά. Για παράδειγμα, είχαν υπόψη μία ελάχιστη τιμή για μια «μαντιλιά». Αν το σπίτι που έκαναν παρουσίαση είχε πιάνο πρόσθεταν 10% στην τιμή. Αν ήταν πιάνο με ουρά 20%. Αν δε είχε πισίνα, τότε, το προστιθέμενο ποσοστό μπορούσε να φθάσει 50%, αν όχι περισσότερο.
Ο ιδιόμορφος αυτός καπιταλισμός ανέβασε το βιοτικό επίπεδο των Λευκάρων κατακόρυφα. Ο πληθυσμός του χωριού έφτασε τις 3.000 το 1939. Ήτανε το πρώτο χωριό της Κύπρου που ηλεκτροφωτίσθηκε (το 1934), το πρώτο που απέκτησε τηλεγραφείο και τηλεφωνικό κέντρο (το 1935) και το πρώτο που είχε πλήρες εξατάξιο σχολείο και όλοι οι μαθητές του ήτανε των Λευκάρων. Δυστυχώς, η έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το 1939 έμελλε να εκθεμελιώσει την οικονομία των Λευκάρων. Η διακίνηση των ανθρώπων και των εμπορευμάτων κατέστη υπερβολικά δύσκολη, αν όχι αδύνατη. Αλλά, και μετά το τέλος του πολέμου (το 1945), λόγω της οικονομικής εξαθλίωσης των Ευρωπαίων, η ζήτηση για κεντήματα (και άλλων πολυτελών αγαθών) ήτανε μηδαμινή. Για αυτό, μεταξύ του 1945 και 1955, το μισό χωριό μετανάστευσε στο εξωτερικό. Την προπολεμική ευμάρεια τη διαδέχθηκε ο οικονομικός μαρασμός.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
