Όλοι πηγαίνουν στις Βρυξέλλες. Λίγοι όμως κοιτούν τους θεσμούς της ή του Βελγίου. Καθώς η Κύπρος ασκεί την εκ περιτροπής προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, οι επισκέψεις στις Βρυξέλλες έχουν γίνει ρουτίνα για πολιτικούς και σχολιαστές. Η προσοχή στρέφεται στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και στις διπλωματικές διεργασίες. Οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζονται ως ένας αφηρημένος «ευρωπαϊκός χώρος», ενώ το πολιτικό σύστημα, που κατέστησε την πόλη λειτουργική εξαρχής, παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατο.
Βρυξέλλες - πρωτεύουσα της ΕΕ, βελγική πόλη: Μεγάλο μέρος όσων συναντά κανείς στις Βρυξέλλες ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση: η Επιτροπή, το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Όμως οι ίδιες οι Βρυξέλλες είναι μια βελγική πόλη, που κυβερνάται μέσω ρυθμίσεων κατανομής εξουσίας, οι οποίες εξελίχθηκαν παράλληλα -και όχι εξαιτίας- της παρουσίας της ΕΕ.
Η αναλογικότητα, η κατανομή αρμοδιοτήτων και η τοπική αυτονομία αποτελούν βελγικές απαντήσεις σε βελγικούς διχασμούς. Αυτές οι ρυθμίσεις κατέστησαν τις Βρυξέλλες κυβερνήσιμες και, ως εκ τούτου, ικανές να φιλοξενήσουν τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Σε κοινή μας εργασία με τον Thibaud Bodson δείχνουμε πώς οι Βρυξέλλες λειτουργούν ως ένας τρίτος χώρος -μια πόλη της οποίας οι εσωτερικοί συμβιβασμοί στηρίζουν σιωπηλά τον διεθνή της ρόλο. Πιο πρόσφατη έρευνα μάς δείχνει επίσης ότι η ιδέα μιας τρίτης ομοσπονδιακής ζώνης θα ήταν αποδεκτή, από την άποψη της κοινής γνώμης, και στις δύο κοινότητες.
Το ευρωπαϊκό επίπεδο: Σε επίπεδο ΕΕ, η αναλογικότητα λειτουργεί κυρίως ως μηχανισμός εκπροσώπησης, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τη φόρμουλα D’Hondt, που χρησιμοποιείται για την αυτόματη αναλογική κατανομή των επιτροπών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι κανόνες αυτοί διανέμουν επιρροή και επιτρέπουν τη διαμόρφωση συναινέσεων σε διαφορετικούς τομείς πολιτικής. Η σημασία τους, ωστόσο, γίνεται πιο καθαρή από όσα κατέστησαν δυνατά αλλού.
Βόρεια Ιρλανδία: Όταν η ευρωπαϊκή λογική πέρασε στη διακυβέρνηση: Στη Βόρεια Ιρλανδία, η αναλογικότητα ξεπέρασε την απλή εκπροσώπηση και εφαρμόστηκε στην Εκτελεστική Εξουσία. Ιρλανδοί ηγέτες, όπως ο John Hume, αξιοποιώντας την εμπειρία τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αντιλήφθηκαν έγκαιρα ότι η προβλέψιμη συμμετοχή μπορούσε να σταθεροποιήσει τη συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής, αφαιρώντας τον φόβο του μόνιμου αποκλεισμού.
Έτσι, η Βόρεια Ιρλανδία λειτούργησε σαν γέφυρα ανάμεσα στην ευρωπαϊκή αναλογικότητα και την εσωτερική διακυβέρνηση. Στη δουλειά μας με τον John McGarry -συμπεριλαμβανομένων συγκριτικών μελετών για την Κύπρο και την Ουκρανία- δείχνουμε ότι αυτή η θεσμική επιλογή είχε σημασία επειδή μείωσε τον πολιτικό κίνδυνο στην πράξη και όχι με θεωρητικές διακηρύξεις. Τα πολιτικά αποτελέσματα έπαψαν να είναι υπαρξιακά, από τη στιγμή που η συμμετοχή εγγυήθηκε από κανόνες και όχι απλά από καλή θέληση.
Βέλγιο: Ομοσπονδία ως διαρκής πολιτική πρακτική: Η βελγική ομοσπονδιακή λογική δεν αποτελεί ένα στατικό συνταγματικό σχέδιο αλλά μια συνεχή πολιτική πρακτική. Η εξουσία μοιράζεται ανάμεσα σε περιφέρειες και κοινότητες, οι αρμοδιότητες επικαλύπτονται και η ασάφεια διαχειρίζεται αντί να εξαλείφεται. Η σύγκρουση δεν «επιλύεται» οριστικά· θεσμοποιείται με τρόπους που τη διατηρούν πολιτική και όχι αποσταθεροποιητική.
Ostbelgien για δημόσια διαβούλευση: Οι πρόσφατες εξελίξεις στο Ostbelgien, τη γερμανόφωνη κοινότητα του Βελγίου, προσθέτουν μια ακόμη διάσταση. Πέρα από τις συζητήσεις για αυτονομία, το Ostbelgien έχει αναδειχθεί σε σημαντικό εργαστήριο διαβουλευτικής δημοκρατίας, ιδίως μέσω συνελεύσεων πολιτών ενταγμένων στο περιφερειακό πολιτικό σύστημα.
Στο πλαίσιο της δουλειάς μας υπό την αιγίδα του Cyprus Peace and Dialogue Center (CPDC), προτείναμε την εμπειρία του Ostbelgien ως συμβουλευτικό μοντέλο που θα μπορούσε να ανανεώσει τον σχεδιασμό της κυπριακής ειρηνευτικής διαδικασίας -τοποθετώντας στο επίκεντρο τη συμπερίληψη, την αξιοπιστία και τα απτά αποτελέσματα. Η συμμετοχή των πολιτών (στο Ostbelgien μέσω κλήρωσης και για θέματα που θα προκαθορίζονται από τις διαπραγματευτικές ομάδες) δεν θα είναι προσχηματική. Θα τροφοδοτεί τη λήψη αποφάσεων, θα διαμορφώνει πολιτικές ατζέντες και θα ενισχύει τη νομιμοποίηση.
Γιατί τώρα: Κατά τη διάρκεια της προεδρίας της στην ΕΕ, η Κύπρος εύλογα στρέφεται προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Όμως τα πιο χρήσιμα ευρωπαϊκά μαθήματα δεν βρίσκονται μόνο σε συνθήκες ή συμπεράσματα Συμβουλίων. Βρίσκονται επίσης στις εσωτερικές πρακτικές διακυβέρνησης και στις συμμετοχικές διαδικασίες βάσης του κράτους που φιλοξενεί την Ευρώπη.
*Ακαδημαϊκού
