Την ερχόμενη Τετάρτη, 25 Μαρτίου, θα γιορτάσουμε όλοι περίλαμπρα την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Είναι η αφετηρία για τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνικού κράτους και σύμβολο του αγώνα για την ελευθερία.
Η Ελλάδα και η Κύπρος είναι οι μόνες χώρες, που γιορτάζουν την εθνική εορτή τους σε εκκλησίες με πανηγυρικές δοξολογίες. Στη Λευκωσία, οι μαθητικές παρελάσεις που ακολουθούν, τιμώνται πάντα με την παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας δίπλα στον Αρχιεπίσκοπο. Εν ολίγοις, η συμμετοχή της Εκκλησίας στους εορτασμούς της 25ης Μαρτίου θεωρείται εκ των ων ουκ άνευ, παρόλο που η Εκκλησία, ως θεσμός, τάχθηκε εναντίον της Επανάστασης.
Η συμμετοχή της Εκκλησίας στους εορτασμούς της εθνικής επετείου δημιουργεί πολλά ερωτηματικά. Δεν ήταν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός που «ύψωσε το λάβαρο της Επανάστασης» στις 25 Μαρτίου 1821, όπως γράφουν τα σχολικά βιβλία. Όλοι οι ιστορικοί μελετητές συνηγορούν πως κάτι τέτοιο είναι απόλυτα ανακριβές. Η ιστορική αλήθεια είναι ότι ο Π.Π.Γερμανός όχι μόνο δεν κήρυξε την Επανάσταση, αλλά, αντιθέτως, «σύρθηκε σε αυτή», κάτω από την πίεση του ίδιου του λαού, αλλά και των ίδιων των γεγονότων. Συμπερασματικά, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν είναι ένα παραμύθι, αλλά ένα ιστορικό πρόσωπο που η δράση του μυθοποιήθηκε (όπως άλλωστε συνέβη με πολλούς ήρωες του 1821) για να εξυπηρετήσει την ανάγκη για σύμβολα ενότητας και θρησκευτικής/εθνικής ταύτισης. Η επανάσταση στη πραγματικότητα άρχισε αρχάς του Φεβρουαρίου αλλά καθιερώθηκε η 25η Μαρτίου (εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου), για να συμβολίσει τον "Ευαγγελισμό της Ελευθερίας" του Έθνους.
Εκείνο όμως που συγκλονίζει έναν ελεύθερα σκεπτόμενο πολίτη, είναι πώς γίνεται η Ορθόδοξη Εκκλησία να γιορτάζει την εθνική παλιγγενεσία, όταν η ίδια αφόρισε τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, την ηγετική μορφή της Ελληνικής Επανάστασης, τον Ρήγα Φεραίο, τον Κολοκοτρώνη, τον Οδυσσέα Ανδρούτσο και άλλους ήρωες της εξέγερσης; Όλοι αυτοί, σύμφωνα με το αφοριστικό κείμενο που υπογράφηκε στις 23/03/1821 από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε’ και άλλους 22 ιεράρχες επάνω στην Αγία Τράπεζα, «επιχείρησαν εις έργον μιαρόν, θεοστυγές και ασύνετον, θέλοντες να διαταράξωσιν την άνεσιν και ησυχίαν των ομογενών μας πιστών ραγιάδων της κραταιάς βασιλείας». Με ποια λογική, η Εκκλησία μνημονεύει τους ήρωες του ’21, όταν αυτή η ίδια τους αφόρισε, τους καθύβρισε και εξευτέλισε; Η επίσημη Ορθόδοξη Εκκλησία δεν ζήτησε ποτέ επίσημα και ρητά συγγνώμη, για τον αφορισμό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Μήπως διαπράττουμε, εμείς οι λαϊκοί μεγάλο λάθος, να ανεχόμαστε αυτή την τραγελαφικότητα; Δεν υποδεικνύει αυτή η αδιαφορία, ότι είμαστε ασεβείς στους ήρωες του 1821, ανιστόρητοι και γραφικοί;
Υπάρχουν κάποιοι θεολόγοι, που στο κείμενο και στην πράξη του αφορισμού διαβλέπουν μια σκοπιμότητα, για να σωθεί ο ελληνικός πληθυσμός από τις απειλές του Σουλτάνου και υποδεικνύουν την εκτέλεση του Πατριάρχη Γρηγορίου τον Απρίλη του 1821. Όμως υπάρχει και ένα άλλο κείμενο του Πατριάρχη Γρηγορίου με τίτλο «Πατρική Διδασκαλία», που δημοσιεύθηκε το 1798 και αποκαλύπτει την πηγή για το κείμενο του αφορισμού. Σταχυολογώ από το κείμενο: «Ο πρώτος αποστάτης ο Διάβολος (….) εμεθοδεύη… μια άλλη πονηρίαν και απάτην… δηλαδή το νυν θρυλούμενον σύστημα ελευθερίας…. Αδελφοί, μην πλανηθήτε… μη δώσετε καμίαν ακρόασιν εις ταύτας τας νεοφανείς ελπίδας της ελευθερίας». Η εναντίωση στο αρχαίο Ελληνικό πνεύμα του Πατριάρχη Γρηγορίου φαίνεται καθαρά και σε μια άλλη πατριαρχική εγκύκλιο, με την οποία απαγορεύει στους Έλληνες να βαπτίζουν τα παιδιά τους με αρχαία ελληνικά ονόματα «… είναι διόλου απροσφυής και ανάρμοστος…». Σε άλλο σημείο της εγκυκλίου καταδικάζονται οι θετικές επιστήμες και οι διαφωτιστές δάσκαλοι. Όπως εξήγησε η διαπρεπής ιστορικός- βυζαντινολόγος, Ελένη-Γλύκατζη Αρβελέρ, η αιτία που ο Διαφωτισμός δεν έφθασε στην Ελλάδα ήταν η Εκκλησία.
Επί της ουσίας, ο απαγχονισμός του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ από τους Οθωμανούς τον Απριλίου 1821 είχε ως στόχο να στείλει ένα ηχηρό μήνυμα τρόμου στους Έλληνες επαναστάτες, για να σταματήσουν τον Αγώνα. Ο Πατριάρχης θεωρήθηκε λανθασμένα υπεύθυνος, ως ο επικεφαλής του "Μιλλέτ-ι-Ρουμ" (του έθνους των Ρωμιών) για την εξέγερση του ποιμνίου του, ανεξάρτητα από τις προσωπικές του προθέσεις που έχω περιγράψει. Μ΄άλλα λόγια ήταν το εξιλαστήριο θύμα. (Βλ. Making sense of an execution: Patriarch Gregory V between the Sublime Porte and the Patriarchate. Published online by Cambridge University Press: 09 December 2022).
Κι όμως το θέμα της προδοτικής συμπεριφοράς της Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν θα εγείρετο, αν ζητούσε επίσημα και ρητά συγγνώμη για τον αφορισμό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Δυστυχώς η Ορθόδοξη Εκκλησία αρνείται επίμονα μια τέτοια ακύρωση του αφορισμού. Παρεμπιπτόντως, σε αντίθεση με την Ορθόδοξη, η Καθολική Εκκλησία ζήτησε επίσημα συγγνώμη για πάρα πολλά λάθη/εγκλήματα που έκανε. Για παράδειγμα, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β' αναγνώρισε το 1992 την "τραγική ακατανοησία" της δίκης του Γαλιλαίου το 1633 και έκλεισε επίσημα μια 13ετή έρευνα, που αναγνώρισε ότι η εκκλησία έκρινε άδικα τον Γαλιλαίο, αναγνωρίζοντας τα επιστημονικά του επιτεύγματα 359 χρόνια μετά την καταδίκη του. Επιπλέον οι Πάπες και οι καθολικές οργανώσεις έχουν ζητήσει συγγνώμη για τη συμμετοχή της Καθολικής Εκκλησίας στην δουλεία, για τα εγκλήματα των Σταυροφόρων, για τα βασανιστήρια της Ιερά Εξέτασης κ.ά. Επίσης, διάφορες Προτεσταντικές Εκκλησίες στην Ευρώπη έχουν ζητήσει συγγνώμη για τον ρόλο τους στην καταδίωξη των μαγισσών και τη δολοφονία των «αιρετικών» κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. Ας προχωρήσει, λοιπόν, και η Ορθόδοξη Εκκλησία να ζητήσει συγγνώμη ακυρώνοντας τον αφορισμό των ηρώων του 1821 και να άρει μια παραδοξότητα, που στιγματίζει το κύρος της, την αξιοπιστία της και την υπόληψη της.
*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας
