Όταν ο Ιταλός ακαδημαϊκός Ουμπέρτο Έκο εξέδιδε το 1980 το πρώτο του μυθιστόρημα, «Το όνομα του Ρόδου» (Il nome della rosa), δύσκολα θα φανταζόταν ότι το έργο του θα ξεπερνούσε τα όρια της λογοτεχνίας και θα λειτουργούσε, δεκαετίες αργότερα, ως ένας παράδοξος καθρέφτης της πραγματικότητας. Ένα βιβλίο που πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως και που, πίσω από την αστυνομική του πλοκή, έκρυβε μια βαθιά διερεύνηση της εξουσίας, της γνώσης και της χειραγώγησης της αλήθειας.
Η ιστορία εκτυλίσσεται σε ένα μεσαιωνικό μοναστήρι, όπου μια σειρά φόνων συνδέεται με ένα απαγορευμένο χειρόγραφο του Αριστοτέλη. Δεν είναι όμως οι φόνοι το κεντρικό ζήτημα. Είναι η προσπάθεια ελέγχου της γνώσης και κατ’ επέκταση, των ανθρώπων. Η εξουσία που φοβάται την αλήθεια, τη φυλακίζει. Και όταν δεν μπορεί να τη φυλακίσει, τη δηλητηριάζει…
Δεν θα σταθώ περισσότερο στο μυθιστόρημα. Το διάβασα όταν ήμουν 17 χρονών. Αξίζει να το διαβάσετε, ίσως τώρα, τις ημέρες του Πάσχα. Αλλά δύσκολα θα το κάνετε χωρίς να σας βαραίνει το έργο που εκτυλίσσεται μπροστά μας αυτές τις μέρες. Οι αποκαλύψεις για την αποκαλούμενη αδελφότητα των Ροδόσταυρων. Μόνο που εδώ δεν πρόκειται για μυθοπλασία. Πρόκειται για ισχυρισμούς που αφορούν την ίδια την κυπριακή πραγματικότητα.
Σε αυτή την αφήγηση, ο ρόλος του ορθολογιστή ερευνητή, του Γουλιέλμου του Μπάσκερβιλ, μοιάζει να αντιστοιχεί στον δημοσιογράφο Μακάριο Δρουσιώτη. Δεν είναι η πρώτη φορά που ερχόμαστε ως πολίτες αντιμέτωποι με ένα πλέγμα διαπλοκής. Ας μην ξεχνάμε ότι έχουν προηγηθεί το βίντεο του Al Jazeera, τα «χρυσά διαβατήρια», οι αποκαλύψεις στα βιβλία του Μακάριου Δρουσιώτη «Η Συμμορία» και «Κράτος Μαφία», και μόλις πρόσφατα το videogate με πρωταγωνιστές τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, την πρώτη κυρία, γαμπρούς και girlfriend. Κάθε φορά, η κοινωνία αιφνιδιάζεται, αντιδρά, και στη συνέχεια, δυστυχώς, επιστρέφει σε μια εύθραυστη κανονικότητα.
Αυτή τη φορά όμως, το σοκ φαίνεται διαφορετικό. Οι καταγγελίες αγγίζουν ένα επίπεδο που προκαλεί, τολμώ να γράψω, αηδία. Αηδία για την ποιότητα των ανθρώπων στους οποίους βασιζόμαστε για να δικαιωθούμε, για να σώσουμε τις περιουσίες μας και να έχουμε στον ήλιο μοίρα. Η ιδέα ότι πίσω από αποφάσεις, θεσμούς και κρίσιμες εξελίξεις μπορεί να λειτουργεί ένα άτυπο δίκτυο ισχύος, η αδελφότητα των Ροδόσταυρων που προστατεύει τα μέλη της και διαχειρίζεται τεράστια συμφέροντα και ποσά, δεν είναι απλώς ανησυχητική. Καταλύει οποιαδήποτε δημοκρατική συνείδηση.
Ως πολίτες, δεν βιώνουμε για πρώτη φορά την αίσθηση ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν ισότιμα. Δηλαδή, ότι λειτουργούν για να προστατεύουν όσους έχουν εξουσία, αλλά όχι για να προστατεύουν τους πολίτες. Την έχουμε νιώσει αυτή την ανισότητα στις εκποιήσεις, στην κατάρρευση του συνεργατισμού, στις υποθέσεις που άνοιξαν και έκλεισαν χωρίς πειστικές απαντήσεις και γενικότερα στην ατιμωρησία. Επιβεβαιώνεται λοιπόν ότι υπάρχει ένα ενδεχόμενο σύστημα, ένα πλέγμα σχέσεων όπου «ο ένας καλύπτει τα νώτα του άλλου» στο όνομα των Ροδόσταυρων.
Και μαζί με αυτή την αφήγηση, εμφανίζεται και κάτι άλλο πολύ γνώριμο. Οι επιθέσεις, η αμφισβήτηση, η προσπάθεια αποδόμησης του Μακάριου Δρουσιώτη. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γεμίζουν με ένταση, ενώ η ουσία κινδυνεύει να χαθεί μέσα στον θόρυβο. Αν υπάρχει ένα «μάθημα» από το έργο του Έκο, είναι ακριβώς αυτό: η εξουσία δεν φοβάται μόνο την αλήθεια, αλλά φοβάται και τη διάδοσή της.
Το κρίσιμο, ωστόσο, δεν είναι να υιοθετηθούν άκριτα οι καταγγελίες, ούτε να απορριφθούν αυτόματα. Είναι να διερευνηθούν. Με σοβαρότητα, με θεσμική επάρκεια και κυρίως, από ανεξάρτητους και ξένους ανακριτές μιας και στην αδελφότητα των Ροδόσταυρων φαίνεται να συμμετέχει και ο Γενικός Εισαγγελέας. Το πραγματικό διακύβευμα σε όλο αυτό που παρακολουθούμε είναι η αξιοπιστία του ίδιου του κράτους.
Οι υποθέσεις αυτές φέρνουν στο προσκήνιο ένα διαχρονικό πρόβλημα. Την αίσθηση ότι υπάρχει ένα «άβατο» εξουσίας, όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο για όλους. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να δικαιωθεί ο ένας ή να καταρρεύσει ο άλλος. Είναι να λειτουργήσουν οι θεσμοί όπως οφείλουν. Δηλαδή με διαφάνεια, λογοδοσία και αποτελεσματικότητα. Αν οι καταγγελίες είναι αβάσιμες, να αποδειχθεί. Αν έχουν βάση, να αποδοθούν ευθύνες χωρίς εκπτώσεις.
Στο τέλος του «Ονόματος του Ρόδου», η βιβλιοθήκη καίγεται και η γνώση χάνεται μέσα στις στάχτες. Η αλήθεια παραμένει αποσπασματική, αβέβαιη. Το ερώτημα είναι αν, στη δική μας πραγματικότητα, θα επιτρέψουμε να συμβεί το ίδιο. Διότι, σε τελική ανάλυση, η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται από την απουσία σκανδάλων, αλλά από τον τρόπο που τα αντιμετωπίζει.
