Συνηθίζουμε να μιλάμε για χαμένες ευκαιρίες στο Κυπριακό. Είναι η αλήθεια ότι ήδη από τη δεκαετία του 1950 αρχίσαμε να εξανεμίζουμε τέτοιες, τη μία μετά την άλλη. Μια πιο ψύχραιμη καταγραφή στο μέλλον σίγουρα θα εντοπίσει αρκετές. Από τις προτάσεις Χάρντινγκ, μέχρι το 2016-17.
Αλλά το πρόβλημά μας δεν αφορά μόνο το Κυπριακό. Η άρνηση είναι σχεδόν καθολική. Είναι μια τάση τόσο ισχυρή που διαχέεται σε όλη τη δημόσια ζωή. Γυρνάμε την πλάτη ακόμη και στο να έχουμε ένα κράτος της προκοπής, έστω στη μισή Κύπρο.
Οι αποτυχίες
Παρόλο που το Κυπριακό είναι απόλυτα δεμένο με την εσωτερική κακοδιοίκηση, αν το παραμερίσουμε προς στιγμή, θα διερωτηθούμε πώς τα καταφέραμε μέσα σε λίγες δεκαετίες μετά το «οικονομικό θαύμα» του 1980-90 να είμαστε σήμερα κράτος-οπερέτα; Νομίζω η απάντηση βρίσκεται σε κρίσιμες χαμένες ευκαιρίες που άφησε το πολιτικό προσωπικό να μείνουν ανεκμετάλλευτες.
Παραδείγματα:
1. Οικονομία και διοίκηση τη δεκαετία του 1990: Στο πλαίσιο της προετοιμασίας μας για ένταξη στην ΕΕ, έγιναν πολύ σωστές και προχωρημένες νομοθετικές ρυθμίσεις προσαρμογής. Έγιναν όμως και δύο μεγάλες παραλείψεις: (α) Δεν λήφθηκαν μέτρα συντήρησης και ανάπτυξης του δευτερογενούς τομέα, ώστε να προσαρμοστεί στο νέο παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο. Βιομηχανικοί τομείς που ανθούσαν (π.χ. ένδυση και υπόδηση) αφέθηκαν να μαραθούν σε χρόνο ρεκόρ. Έτσι, η οικονομία έμεινε υποχείριο ενός υδροκεφαλικού τριτογενούς τομέα, του τομέα υπηρεσιών. Αυτός ο υδροκεφαλισμός μας καθιστά ευάλωτους στην αστάθεια (π.χ. σε περιόδους κρίσης στην περιοχή τα έσοδα από τον τουρισμό πέφτουν κατακόρυφα), αλλά και στην κερδοσκοπία και στη διαφθορά (ξέπλυμα χρήματος, εικονικές εταιρείες, «χρυσά» διαβατήρια ή βίζες κ.λπ.). (β) Δεν λήφθηκαν μέτρα εξισορρόπησης και ελέγχου των υπερεξουσιών που δημιουργεί το κουτσό Σύνταγμα από το 1964, με αποτέλεσμα τη διαρκή διαπλοκή πολιτικού συστήματος και οικονομικών συμφερόντων.
2. Το λογιστικό κράτος της δεκαετίας του 2000: Προκειμένου να ενταχθεί η Κύπρος στο ευρώ το 2008, έγιναν όλες οι δυνατές λογιστικές «απάτες» από το κράτος. Προκειμένου να εισρεύσει χρήμα, αφέθηκαν και πάλι ανοιχτές οι πόρτες στη διαφθορά και τη διαπλοκή. Σ’ αυτό το πλαίσιο, αποθαρρύνθηκε κάθε μορφής έλεγχος, και καθιερώθηκε η νέα γενιά καιροσκόπων (η οποία είχε ήδη αρχίσει να εδραιώνεται με το σκάνδαλο του χρηματιστηρίου). Αν η Κύπρος εντασσόταν στο ευρώ δύο χρόνια αργότερα, αλλά με πιο υγιείς δομές και ελεγκτικούς μηχανισμούς, τα πράγματα σήμερα θα ήταν σαφώς καλύτερα.
3. Η κρίση και το κούρεμα του 2013: Οι ευρωπαϊκές χώρες που βίωσαν έντονα εκείνη την οικονομική κρίση (Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα), μετέτρεψαν την κρίση σε ευκαιρία μερικής έστω αναδιάρθρωσης του οικονομικού τους μοντέλου. Αντίθετα, η Κύπρος έκανε το μεγαλύτερο έγκλημα απέναντι στον εαυτό της: Προσπάθησε να ανακάμψει μέσω της ακόμη μεγαλύτερης διόγκωσης του ρόλου των βασικών ενόχων για την κρίση. Δηλαδή, του ασύδοτου και ανέλεγκτου τραπεζικού τομέα, του ξεπλύματος, της θησαύρισης λογιστικών εταιρειών μέσω αυτού, της διαπλοκής μεταξύ πολιτικής, κατασκευαστικού τομέα, και υπηρεσιών (πολιτογραφήσεις). Το ίδιο χαμένη έγινε και η πρόκληση αναδιάρθρωσης του οικονομικού μοντέλου με την κρίση του κορωνοϊού. Ακόμη και ο φαρμακευτικός τομέας, που ανθούσε πριν από την πανδημία, αφέθηκε στη μοίρα του, χωρίς ιδιαίτερη περαιτέρω ανάπτυξη.
4. Η χαμένη δεκαετία του 2020: Τώρα που μιλάμε, έχουμε ήδη χάσει την ευκαιρία της τρέχουσας δεκαετίας. Ένας νέος Πρόεδρος, χωρίς κομματικές εξαρτήσεις και περιορισμούς (φαινομενικά τουλάχιστον) ανέλαβε την πιο κρίσιμη δεκαετία μετά το 1974. Γιατί η πιο κρίσιμη; Επειδή όλες οι προηγούμενες αμαρτίες και παραλείψεις συσσώρευσαν τόση δυσωδία, που το κράτος δεν είναι πια δυνατό να προχωρήσει χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις και τολμηρές μεταρρυθμίσεις. Ακριβώς αυτή τη στιγμή, ο Ν. Χριστοδουλίδης επέλεξε να κάνει το μόνο που ξέρει: Όχι μόνο να συνεχίσει, αλλά και να επιτείνει την πολιτική δημιουργίας προσωπικού καθεστώτος, επιρροής, ελέγχου, συνδιαλλαγής με τα πιο προβληματικά πρόσωπα-θεσμούς (π.χ. Γενική Εισαγγελία). Με κυρίαρχο δόγμα τη μη σύγκρουση με κανένα ισχυρό συμφέρον· και έχοντας ως μοναδική μέριμνα την επανεκλογή. Με τη βοήθεια «φυσικών εταίρων» (ΚΥΠ, προσωπικό καθεστώς, διαπλεκόμενο τμήμα ΔΗΣΥ, ΕΛΑΜ, διαπλεκόμενες δυνάμεις εντός ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ).
Αλλά και οι άλλοι…
Υπάρχει μια ολόκληρη γενιά αξιόλογων πολιτικών δεύτερης και τρίτης γενιάς, οι οποίοι με τις επιλογές τους καταδίκασαν τον χώρο τους και την Κύπρο σε ισχνά αποτελέσματα. Έχασαν την ευκαιρία να γίνουν πρωταγωνιστές:
• Στον ΔΗΣΥ: Χάθηκε η μεγάλη ευκαιρία της -έστω έμμεσης και διακριτικής- αποστασιοποίησης από τη βασική επιλογή Αναστασιάδη (Διαβατήρια και πλούτος αντί της λύσης και του εκσυγχρονισμού). Υπήρξαν άπειρες ευκαιρίες έκφρασης έστω και ενός «λάιτ» σκεπτικισμού, ιδιαίτερα από το 2019 και μετά. Πέρασαν όλες ανεκμετάλλευτες! Αποτέλεσμα: Απολογούνται σήμερα για την οφθαλμοφανώς πιο διαπλεκόμενη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας της Κύπρου, φορτώθηκαν τον Χριστοδουλίδη, ο Αναστασιάδης καθορίζει ακόμη και τι καφέ θα πιούν, παρακαλούν για πάνω από 20% στις βουλευτικές, βλέπουν εφιάλτες για το τι θα κάνουν στις επόμενες προεδρικές. Απαρνήθηκαν τον φιλελεύθερο εαυτό τους για χάρη του «εθνικολαϊκιστικού». Τα ολογράμματα δεν προσφέρουν τίποτε. Ούτε και η απόλυτη σιωπή στο Κυπριακό. Το ΕΛΑΜ, είτε με 12% είτε με 15%, έχει ήδη νικήσει τον ΔΗΣΥ…
• Στο ΑΚΕΛ: Ιδιαίτερα μετά το 2018, είχαν τρεις μεγάλες ευκαιρίες: (α) Να παραμείνουν η βασική δύναμη υπέρ της λύσης, συσπειρώνοντας. (β) Να «ξαναδιαβάσουν» τη διεθνή πολιτική σκηνή. Δεν σταμάτησε να είναι καπιταλιστική, ούτε έγινε λιγότερο ληστρική-ιμπεριαλιστική. Αλλά, ο Πούτιν δεν έγινε λιγότερο δικτάτορας και ιμπεριαλιστής επειδή υπάρχουν οι εγκληματίες Τραμπ και Νετανιάχου. Οι Άραβες δεν είναι ένα πράγμα, οι φρουροί της επανάστασης στο Ιράν δεν είναι μόνο αμυνόμενοι. (γ) Να αξιοποιούν τους θεσμούς και τα όπλα που παρέχει η ΕΕ για να γίνει η Κύπρος καλύτερη, και να επανενωθεί. Αντί αυτών, επέλεξαν στρογγύλεμα των θέσεων στο Κυπριακό και αραιές παρεμβάσεις (όταν οι προοπτικές του θάβονται κάθε μέρα από τον Ν. Χριστοδουλίδη) και παραμονή στις σημειολογίες.
• Στο ΔΗΚΟ, την ΕΔΕΚ, τους Οικολόγους: Οι ισχυροί άνδρες και στα τρία κόμματα, εδώ και είκοσι χρόνια επιλέγουν σταθερά το «καλύτερα το κατάστημά μου να γίνει περίπτερο, παρά να γίνει συνεταιρικό εργοστάσιο». Περισσότερες λεπτομέρειες δεν χρειάζονται, είναι και χάσιμο χρόνου.
Η μεγάλη εικόνα
Σήμερα, όλα δείχνουν ότι, εκτός από τη χαμένη τρέχουσα δεκαετία, μάλλον υποθηκεύεται και η επόμενη. Το καθεστωτικό σύστημα απέδειξε ότι μπορεί να απορροφά όχι μόνο κραδασμούς, αλλά μέχρι και σεισμούς… Γι’ αυτό, χωρίς ένα πρόσωπο στην προεδρία αποφασισμένο να κάνει μεγάλες τομές, και χωρίς μια Βουλή αποδεσμευμένη στην πλειονότητά της από δουλείες, ο άθλος του εκσυγχρονισμού, της διάκρισης των εξουσιών, και του διδύμου «έλεγχοι και εξισορροπήσεις», δύσκολα θα επιτευχθεί.
Επομένως, δεν δικαιούμαστε να είμαστε ιδιαίτερα αισιόδοξοι για το ότι θα συμπέσουν και τα δύο προαπαιτούμενα. Επειδή όμως δεν υπάρχει άλλη επιλογή από την προσδοκία και την προσπάθεια, και επειδή οι οδοδείκτες είναι καθαροί, ας το επιδιώξουμε.
Το Καλάθι
• … με τις αποκαλύψεις (1): Παρά τις ευχές όλων και τις διαβεβαιώσεις, όλα δείχνουν ότι οι αποκαλύψεις του Μακάριου Δρουσιώτη θα απαιτήσουν πολύ χρόνο για να διερευνηθούν. Ο όγκος των στοιχείων είναι τόσο μεγάλος, που είναι μάλλον απίθανο να ολοκληρωθεί έστω και το πρώτο στάδιο της διερεύνησης πριν τις εκλογές. Εξάλλου, με βάση τα όσα είπε ο δημοσιογράφος-ερευνητής, απομένουν και αρκετές άλλες πτυχές του σκανδάλου να δούμε.
• … με τις αποκαλύψεις (2): Νομίζω από όλους γίνεται κατανοητό ότι ο ΔΗΣΥ επιδιώκει, μέσα από την ένταση και την επιθετικότητα κατά του ΑΚΕΛ, να δημιουργήσει την απαραίτητη πόλωση για σκοπούς συσπείρωσης. Σ’ αυτό το πλαίσιο όμως κάνει και γκάφες. Μία απ’ αυτές ήταν και η διαβόητη ανακοίνωση με την «αδελφότητα» σχεδόν όλων εναντίον του, που είναι ο ορισμός της αστοχίας. Η δεύτερη, το ότι τα στελέχη του εμφανίζονται ως ξιφομάχοι προστάτες των θεσμών έναντι κάθε κριτικής και συνεκδοχικά υπερασπίζονται αυτό που η κοινωνία θεωρεί ως σήψη…
• … με τις αποκαλύψεις (3): Για πολλοστή φορά, ο Μακάριος Δρουσιώτης πήρε ένα προσωπικό ρίσκο. Με πολύ κόστος. Ακόμη και στην ακραία περίπτωση που αποδειχτεί ότι μέρος των αποκαλύψεών του δεν είναι ακριβές, και πάλι δεν κινδυνεύουν μόνο οι πηγές του, αλλά και ο ίδιος. Είναι αμφίβολο αν το κράτος μπορεί να του παρέχει προστασία - μάλλον το αντίθετο. Μόνο η κοινωνία μπορεί να τον προστατέψει.
