Όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως περιμένουμε, το μυαλό μας έχει συχνά την τάση να συμπληρώνει τα κενά με την πιο αρνητική εκδοχή.
Ένα απλό παράδειγμα είναι ένα μήνυμα που στέλνουμε σε κάποιον και μένει αναπάντητο. Στην αρχή μπορεί να θεωρήσουμε ότι είναι απασχολημένος. Αν όμως τον δούμε ενεργό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι εύκολο να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε ότι ίσως μας αποφεύγει ή ότι είναι ενοχλημένος μαζί μας. Ακόμη κι αν αργότερα μας εξηγήσει ότι απλώς είχε δουλειά, η αρχική αμφιβολία μπορεί να μην εξαφανιστεί αμέσως.
Οι αρνητικές ερμηνείες δεν είναι ασυνήθιστες, κυρίως όταν δεν έχουμε όλα τα δεδομένα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν παραμένουμε προσκολλημένοι σε μια αρχική αρνητική σκέψη, ακόμη κι όταν εμφανίζονται πληροφορίες που θα μπορούσαν να την ανατρέψουν.
Οι επιστήμονες περιγράφουν αυτή την τάση ως «ακαμψία αρνητικής ερμηνείας». Δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος είναι απαισιόδοξος. Αφορά κυρίως τη δυσκολία να αλλάξει την αρχική του εκτίμηση όταν προκύπτουν νέα στοιχεία.
Για παράδειγμα, δύο εργαζόμενοι μπορεί να δουν τον προϊστάμενό τους σιωπηλό σε μια συνάντηση και να υποθέσουν ότι έχουν κάνει κάποιο λάθος. Όταν αργότερα πληροφορηθούν ότι εκείνος ήταν απλώς κουρασμένος, ο ένας μπορεί να εγκαταλείψει αμέσως την αρχική σκέψη. Ο άλλος, όμως, ίσως συνεχίσει να πιστεύει ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα.
Σε σχετική έρευνα, επιστήμονες παρακολούθησαν 179 ενήλικες με διαφορετικά επίπεδα συμπτωμάτων κατάθλιψης και κοινωνικού άγχους. Για δύο εβδομάδες, οι συμμετέχοντες απαντούσαν αρκετές φορές μέσα στην ημέρα σε ερωτήσεις σχετικά με τη διάθεσή τους, τις σκέψεις τους και τον τρόπο με τον οποίο ερμήνευαν αμφίσημες καταστάσεις.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όταν μια αρνητική ερμηνεία διαρκούσε περισσότερο από ό,τι συνήθως για ένα άτομο, συχνά ακολουθούσαν πιο δυσάρεστα συναισθήματα. Παράλληλα, φάνηκε ότι και η κακή διάθεση μπορούσε να δυσκολεύει την αναθεώρηση μιας αρνητικής σκέψης.
Η συγκεκριμένη σχέση φάνηκε εντονότερη σε άτομα που ανέφεραν περισσότερα συμπτώματα κατάθλιψης ή κοινωνικού άγχους. Αυτό υποδηλώνει ότι η συναισθηματική μας κατάσταση μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει και η υπερανάλυση. Σκέψεις όπως «Γιατί δεν απάντησε;», «Μήπως έκανα κάτι λάθος;» ή «Κι αν δεν θέλει να με δει;» μπορεί να επαναλαμβάνονται συνεχώς στο μυαλό μας.
Αυτός ο μηρυκασμός, δηλαδή η επίμονη ανακύκλωση των ίδιων αρνητικών σκέψεων, μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο. Η αρνητική σκέψη αυξάνει τη δυσφορία, η κακή διάθεση κάνει τη σκέψη να μοιάζει ακόμη πιο πειστική και η συνεχής ανάλυση την ενισχύει περισσότερο.
Η λύση δεν είναι να προσπαθούμε να μετατρέπουμε κάθε αρνητική σκέψη σε θετική. Περισσότερο βοηθά η ικανότητα να κρατάμε ανοιχτό το ενδεχόμενο ότι η πρώτη μας εκτίμηση μπορεί να μην είναι σωστή.
Ερωτήματα όπως «Τι γνωρίζω με βεβαιότητα;», «Υπάρχει κάποια άλλη πιθανή εξήγηση;» ή «Έχουν αλλάξει τα δεδομένα από τότε που έκανα αυτή τη σκέψη;» μπορούν να μας βοηθήσουν να δούμε μια κατάσταση με μεγαλύτερη ψυχραιμία.
Σε αρκετές περιπτώσεις, είναι χρήσιμο να μειώσουμε πρώτα την ένταση του συναισθήματος. Μια μικρή βόλτα, λίγη κίνηση, μια συζήτηση με κάποιον που εμπιστευόμαστε ή απλώς λίγος χρόνος πριν επιστρέψουμε στο ζήτημα μπορούν να βοηθήσουν ώστε να το αξιολογήσουμε πιο καθαρά.
