Το σκάκι θεωρείται εδώ και χρόνια ένα από τα πιο απαιτητικά παιχνίδια στρατηγικής. Για να παίξει κάποιος καλά, δεν αρκεί να γνωρίζει πώς κινούνται τα πιόνια. Χρειάζεται να προβλέπει τις πιθανές αντιδράσεις του αντιπάλου, να εξετάζει διαφορετικά σενάρια, να θυμάται προηγούμενες κινήσεις και να προσαρμόζει συνεχώς τη στρατηγική του.
Γι’ αυτό και το σκάκι έχει συνδεθεί στενά με τη νοημοσύνη. Το γεγονός, όμως, ότι οι καλοί σκακιστές συχνά εμφανίζουν υψηλές επιδόσεις σε ορισμένα γνωστικά τεστ δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιχνίδι ήταν αυτό που τους έκανε πιο έξυπνους.
Έρευνες έχουν δείξει ότι η καλή επίδοση στο σκάκι συνδέεται σε έναν βαθμό με ικανότητες όπως η λογική σκέψη, η βραχυπρόθεσμη μνήμη και η αριθμητική αντίληψη. Με άλλα λόγια, όσοι διακρίνονται στο παιχνίδι τείνουν να έχουν καλύτερες επιδόσεις και σε συγκεκριμένους τομείς της γνωστικής λειτουργίας.
Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: το σκάκι ενισχύει αυτές τις ικανότητες ή οι άνθρωποι που ήδη διαθέτουν ισχυρότερες γνωστικές δεξιότητες έχουν απλώς μεγαλύτερη ευκολία να γίνουν καλοί σκακιστές;
Μέχρι σήμερα, η επιστήμη δεν έχει δώσει οριστική απάντηση.
Μελέτες στις οποίες παιδιά παρακολούθησαν συστηματικά μαθήματα σκακιού έχουν καταγράψει ορισμένες βελτιώσεις, ιδιαίτερα στα μαθηματικά και σε συγκεκριμένες γνωστικές δεξιότητες. Ωστόσο, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι πολλές από αυτές τις έρευνες έχουν περιορισμούς, γεγονός που δεν επιτρέπει ασφαλή συμπεράσματα ότι το σκάκι αυξάνει το IQ ή τη γενική νοημοσύνη.
Αυτό, πάντως, δεν σημαίνει ότι το παιχνίδι δεν αποτελεί ουσιαστική άσκηση για το μυαλό.
Κάθε παρτίδα απαιτεί συγκέντρωση, μνήμη, σχεδιασμό και ικανότητα πρόβλεψης. Ο παίκτης πρέπει να εξετάζει όχι μόνο τι μπορεί να κερδίσει από μία κίνηση, αλλά και τι ενδέχεται να χάσει ή ποια ευκαιρία μπορεί να προσφέρει στον αντίπαλό του.
Το σκάκι απαιτεί επίσης μεγάλη προσαρμοστικότητα. Ένα σχέδιο που φαινόταν σωστό πριν από μερικές κινήσεις μπορεί ξαφνικά να μην λειτουργεί. Ο παίκτης πρέπει τότε να εγκαταλείψει την αρχική του στρατηγική και να αντιδράσει στα νέα δεδομένα.
Παράλληλα, το παιχνίδι διδάσκει τη σημασία των λαθών. Μια απρόσεκτη κίνηση μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την εξέλιξη της παρτίδας, ενώ η υπερβολική σιγουριά μπορεί να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερα σφάλματα.
Ίσως ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του σκακιού είναι ότι μας αναγκάζει να σκεφτόμαστε πριν ενεργήσουμε. Κάθε απόφαση έχει συνέπειες και ο παίκτης καλείται να σταθμίσει διαφορετικές επιλογές χωρίς να γνωρίζει με βεβαιότητα ποια θα είναι η επόμενη κίνηση του αντιπάλου.
Με αυτόν τον τρόπο, το σκάκι λειτουργεί σαν μια διαρκής άσκηση λήψης αποφάσεων υπό συνθήκες αβεβαιότητας. Καλλιεργεί την υπομονή, τη συγκέντρωση και την ικανότητα να αλλάζουμε πορεία όταν οι περιστάσεις το απαιτούν.
Μας κάνει, λοιπόν, πιο έξυπνους;
Τα στοιχεία δεν είναι αρκετά για να υποστηρίξουν ότι το σκάκι αυξάνει άμεσα το IQ. Φαίνεται, όμως, ότι εξασκεί συγκεκριμένες νοητικές λειτουργίες και μας αναγκάζει να χρησιμοποιούμε διαρκώς δεξιότητες όπως η μνήμη, η ανάλυση, η πρόβλεψη και η προσαρμοστικότητα.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο όφελος του σκακιού να μην είναι ότι μας κάνει «εξυπνότερους», αλλά ότι μαθαίνει το μυαλό να σκέφτεται πιο προσεκτικά πριν κάνει την επόμενη κίνηση.
