«Δεν πάμε στον γιατρό γιατί φοβόμαστε. Γιατί μπορεί να μας κοιτάξουν αλλιώς. Γιατί μπορεί να ρωτήσουν κάτι ακατάλληλο. Γιατί μπορεί να χρειαστεί να εξηγήσουμε ξανά ποιοι είμαστε. Γιατί στην Κύπρο όλοι γνωρίζουν κάποιον». Για πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, η αναζήτηση ιατρικής φροντίδας δεν ξεκινά από το ποιος γιατρός είναι διαθέσιμος, αλλά από το ποιος γιατρός είναι για εκείνους «ασφαλής». Αυτή την πραγματικότητα καταγράφουν τα ευρήματα του ευρωπαϊκού προγράμματος SAFE-R – Safeguarding LGBTIQ+ People’s Right to Health, που παρουσιάστηκαν την περασμένη εβδομάδα. Με βάση αυτά, άτομα που αποφεύγουν ή αναβάλλουν την ιατρική φροντίδα, είναι τρανς άτομα που έρχονται αντιμέτωπα με διοικητικά εμπόδια ή αναζητούν φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου (gender-affirming care) στο εξωτερικό, λεσβίες και αμφισεξουαλικές γυναίκες που δέχονται ακατάλληλες ή ετεροκανονικές ερωτήσεις σε γυναικολογικά πλαίσια.
Τα ευρήματα του SAFE-R δείχνουν μια πραγματικότητα ασθενών δύο ταχυτήτων. Από τη μία, υπάρχει η τυπική πρόσβαση στην υγεία, υπηρεσίες, επαγγελματίες, ΓεΣΥ, δικαιώματα ασθενών. Από την άλλη, υπάρχει η βιωμένη πρόσβαση, ο φόβος του βλέμματος, της λάθος ερώτησης, της έκθεσης, της εσφαλμένης καταγραφής και της ανάγκης να βρεθεί γιατρός όχι μόνο διαθέσιμος, αλλά και «ασφαλής».
Φροντίδα με φίλτρα
Ένα από τα βασικά ευρήματα του SAFE-R είναι ότι η πρόσβαση σε φροντίδα υγείας δεν είναι πάντα ισότιμη και συχνά εξαρτάται από προσωπικά δίκτυα. Πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, σύμφωνα με την έκθεση, βασίζονται σε συστάσεις από πρόσωπα εμπιστοσύνης, ώστε να εντοπίσουν επαγγελματίες υγείας που θεωρούνται ασφαλείς, διακριτικοί και συμπεριληπτικοί.
Η πρακτική αυτή συνδέεται με προηγούμενες αρνητικές εμπειρίες ή με τον φόβο διακρίσεων. Δεν αφορά μόνο περιπτώσεις ευθείας άρνησης παροχής υπηρεσίας. Η έρευνα καταγράφει μικροεπιθέσεις, στερεότυπα και υποθέσεις που βασίζονται σε ετεροκανονικές και cis-κανονικές παραδοχές. Έτσι, η αναζήτηση φροντίδας μετατρέπεται σε διαδικασία προφύλαξης και αυτοπροστασίας.
Προκύπτει ότι πολλά άτομα αποφεύγουν ή καθυστερούν να αναζητήσουν ιατρικές υπηρεσίες και υπηρεσίες ψυχικής υγείας λόγω παρελθοντικών αρνητικών εμπειριών, φόβου επίκρισης ή απουσίας επαγγελματιών υγείας που να παρέχουν συμπεριληπτική φροντίδα. Για να αποφύγουν άβολες καταστάσεις και να νιώσουν ασφάλεια, στρέφονται σε άτυπα δίκτυα και συστάσεις της κοινότητας.
Πρόθυμοι αλλά ανεκπαίδευτοι
Η έρευνα καταγράφει την ίδια ώρα, ότι η πλειοψηφία των επαγγελματιών υγείας εξέφρασε προθυμία να παρέχει φροντίδα με σεβασμό, επιβεβαιώνοντας όμως την έλλειψη επίσημης εκπαίδευσης και επιμόρφωσης. Το κενό εμφανίζεται κυρίως σε ζητήματα που αφορούν τρανς, μη δυαδικά και ίντερσεξ άτομα, για τα οποία οι επαγγελματίες ανέφεραν περιορισμένη επαφή στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής ή επαγγελματικής τους κατάρτισης.
Η έλλειψη αυτή έχει πρακτικές συνέπειες στην καθημερινή φροντίδα. Στην ψυχική υγεία, για παράδειγμα, η υποστήριξη περιγράφεται από την έκθεση ως άνιση, ως προς την ποιότητα και την ευαισθησία. Παρότι πολλά ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα επωφελούνται από την ψυχολογική υποστήριξη, άλλα έρχονται σε επαφή με επαγγελματίες που δεν έχουν εξοικείωση με ζητήματα ΛΟΑΤΚΙ+, με αποτέλεσμα δυσφορία, παρεξηγήσεις ή απώλεια της δυνατότητας για αποτελεσματική φροντίδα.
Σε γυναικολογικά πλαίσια, λεσβίες και αμφισεξουαλικές γυναίκες αναφέρουν εμπειρίες που συνδέονται με ακατάλληλες ερωτήσεις ή υποθέσεις γύρω από τη σεξουαλική τους ζωή. Η έρευνα εντάσσει τα περιστατικά αυτά σε ένα ευρύτερο μοτίβο διακρίσεων που δεν εκδηλώνονται απαραίτητα με ανοιχτή απόρριψη, αλλά μέσα από καθημερινές πρακτικές που κάνουν τον ασθενή να αισθάνεται αόρατος ή εκτεθειμένος.
Συστήματα που αποκλείουν
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στα διοικητικά συστήματα της φροντίδας υγείας, τα οποία, σύμφωνα με τα ευρήματα, δεν αντανακλούν την ποικιλομορφία ως προς το φύλο. Το λογισμικό και οι διαδικασίες είναι δομημένα στη βάση δυαδικών νόρμων φύλου, γεγονός που δημιουργεί πρακτικά εμπόδια για τρανς άτομα, όπως παρεμπόδιση παραπομπών, εσφαλμένη ταξινόμηση και αναντιστοιχίες εγγράφων. Τα τρανς και μη δυαδικά άτομα καταγράφονται από την έρευνα ως η ομάδα που αντιμετωπίζει τα πιο σύνθετα εμπόδια κατά την πρόσβαση σε φροντίδα. Τα προβλήματα περιλαμβάνουν κατακερματισμένες υπηρεσίες, διοικητικές δυσκολίες και περιορισμένες γνώσεις από πλευράς παρόχων φροντίδας υγείας. Στις αγροτικές περιοχές, τα εμπόδια επιτείνονται λόγω της έλλειψης καταρτισμένων επαγγελματιών και των αυξημένων ανησυχιών για ιδιωτικότητα και στίγμα. Παρά το γεγονός ότι στο δημόσιο σύστημα υγείας προβλέπονται, κατ’ αρχήν, διαδικασίες επιβεβαίωσης φύλου, η πρόσβαση παραμένει δυσχερής. Η έκθεση αναφέρεται σε προκαταβολικές πληρωμές και πολύπλοκες διαδικασίες αποζημίωσης, που δημιουργούν πρόσθετες προκλήσεις για τρανς ασθενείς.
Αόρατοι στα δεδομένα
«Σε θεσμικό επίπεδο, η ΛΟΑΤΚΙ+ υγεία απουσιάζει από τον σχεδιασμό. Η Εθνική Στρατηγική για τα ΛΟΑΤΚΙ+, που εγκρίθηκε από το Υπουργικό Συμβούλιο τον Οκτώβριο 2024, δεν αρκεί χωρίς ξεχωριστό άξονα για την υγεία. Δεν υπάρχουν κλινικά πρωτόκολλα ιδίως για την τρανς υγεία. Δεν συλλέγονται καν επιδημιολογικά δεδομένα. Όταν ένας πληθυσμός είναι στατιστικά αόρατος, γίνεται και πολιτικά αόρατος» εξήγησε παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας, ο γραμματέας της ACCEPT Στέφανος Ευαγγελίδης. Ο ίδιος πρόσθεσε ότι «σε κοινωνικό επίπεδο, το στίγμα παραμένει ο μεγαλύτερος ανασταλτικός παράγοντας. Όταν κάποιος αποφεύγει τον γιατρό για χρόνια, τα προβλήματα δεν εξαφανίζονται, μεγαλώνουν. Διαγνώσεις που θα έπρεπε να γίνουν έγκαιρα γίνονται καθυστερημένα. Παθήσεις που θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται προληπτικά, γίνονται χρόνιες».
Σε πρακτικό επίπεδο, ο κ. Ευαγγελίδης αναφέρθηκε σε έντυπα που προϋποθέτουν ετεροκανονικές ταυτότητες, σε σύστημα ΓεΣΥ που δυσκολεύεται να καταγράψει σωστά τρανς ασθενείς, καθώς και σε σχεδόν παντελή έλλειψη υπηρεσιών για ΛΟΑΤΚΙ+ μετανάστες και αιτούντες άσυλο. Αναφέρθηκε επίσης στον νόμο του 2022 για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, σημειώνοντας ότι αποτέλεσε σημαντικό βήμα, αλλά διατηρεί την προϋπόθεση ο αιτών να είναι άγαμος, αποκλείει non-binary ταυτότητες και δεν στηρίζεται πλήρως στην αρχή του αυτοπροσδιορισμού.
Άμεσες παρεμβάσεις
Η ACCEPT προτείνει πέντε παρεμβάσεις που, όπως αναφέρει, μπορούν να ξεκινήσουν εντός του 2026. Πρώτη είναι η ενσωμάτωση ξεχωριστού άξονα για την υγεία στην υπό κατάρτιση Εθνική Στρατηγική για τα ΛΟΑΤΚΙ+, σε ευθυγράμμιση με τη Στρατηγική της ΕΕ για την Ισότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ 2026–2030. Δεύτερη παρέμβαση είναι η δημιουργία κλινικών πρωτοκόλλων τρανς υγείας μέσω του Οργανισμού Ασφάλισης Υγείας, με βάση διεθνή πρότυπα, όπως WPATH και ΠΟΥ, ώστε τα τρανς άτομα να μην χρειάζεται να φεύγουν από τη χώρα για εξειδικευμένη φροντίδα. Τρίτη είναι η υποχρεωτική συνεχιζόμενη εκπαίδευση σε ΛΟΑΤΚΙ+ θέματα μέσω του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου και του Παγκύπριου Συνδέσμου Νοσηλευτών και Μαιών. Η τέταρτη πρόταση αφορά τη δημιουργία σημείου επαφής στο ΓεΣΥ για παράπονα διάκρισης, με σαφή διαδικασία διερεύνησης και αποκατάστασης. Η πέμπτη αφορά τη μεταρρύθμιση του νόμου για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, ώστε να βασίζεται πλήρως στον αυτοπροσδιορισμό, να καλύπτει non-binary ταυτότητες και να αρθεί η απαίτηση ο αιτών να είναι άγαμος.
