Η ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο πιεστικά ζητήματα δημόσιας υγείας στην Ευρώπη, με νέα έκθεση της Eurochild να εξηγεί ότι αντί τα παιδιά να στηρίζονται έγκαιρα, πριν η δυσκολία παγιωθεί ή κλιμακωθεί, πολλά συστήματα ενεργοποιούνται όταν η κατάσταση έχει ήδη επιδεινωθεί. Η έκθεση βασίστηκε σε συμπεράσματα από 34 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Κύπρος.
Μεταξύ άλλων, διαφαίνεται ότι οι οικογένειες σε πολλές χώρες βρίσκονται αντιμέτωπες με μεγάλες καθυστερήσεις για αξιολόγηση, διάγνωση και θεραπευτική παρέμβαση, ενώ η πρόσβαση σε υπηρεσίες εξαρτάται συχνά από τον τόπο κατοικίας, το εισόδημα και τη διαθεσιμότητα επαγγελματιών.
Η καθυστέρηση αυτή δεν είναι ένα απλό διοικητικό πρόβλημα. Στην παιδική και εφηβική ψυχική υγεία, ο χρόνος έχει καθοριστική σημασία. Όταν ένα παιδί με άγχος, έντονη συναισθηματική δυσφορία, προβλήματα συμπεριφοράς ή άλλες δυσκολίες μένει για μήνες χωρίς αξιολόγηση και υποστήριξη, το πρόβλημα δεν παραμένει στάσιμο. Μπορεί να βαθύνει, να επηρεάσει τη λειτουργικότητα του παιδιού, τη σχολική του πορεία, τις σχέσεις του στο σπίτι και στο σχολείο και, τελικά, να απαιτήσει πιο σύνθετη παρέμβαση.
Οι επιπτώσεις δεν είναι αόρατες
Η καθυστερημένη παρέμβαση έχει αλυσιδωτές συνέπειες. Οι ανάγκες των παιδιών γίνονται πιο σύνθετες, οι οικογένειες εξαντλούνται προσπαθώντας να βρουν βοήθεια και τα σχολεία συχνά καλούνται να διαχειριστούν δυσκολίες για τις οποίες δεν έχουν τα κατάλληλα μέσα. Η καθυστέρηση λειτουργεί επίσης επιβαρυντικά για το ίδιο το σύστημα. Όσο πιο αργά φτάνει ένα παιδί σε κατάλληλη υποστήριξη τόσο πιο αυξημένες γίνονται οι πιθανότητες να χρειαστεί πιο εντατικές και εξειδικευμένες υπηρεσίες αργότερα. Έτσι, οι αναμονές δεν είναι μόνο σύμπτωμα της πίεσης που δέχεται το σύστημα· είναι και παράγοντας που την ενισχύει.
Η Κύπρος στο ίδιο μοτίβο
Παρότι η έκθεση δεν παραθέτει ενιαία κυπριακά ποσοτικά δεδομένα, το μοτίβο που καταγράφει δεν είναι ξένο προς την Κύπρο. Και εδώ, ο περιορισμένος αριθμός εξειδικευμένων επαγγελματιών, οι καθυστερήσεις στην πρόσβαση και οι γεωγραφικές ανισότητες συνθέτουν μια εικόνα πίεσης. Οικογένειες που αναζητούν βοήθεια για παιδιά και εφήβους έρχονται αντιμέτωπες με ένα σύστημα που δεν μπορεί πάντα να ανταποκριθεί στον χρόνο που απαιτεί η φύση αυτών των περιστατικών. Η διαθεσιμότητα παιδοψυχιάτρων και άλλων επαγγελματιών ψυχικής υγείας παραμένει κρίσιμο ζήτημα, ενώ η πρόσβαση δεν είναι ίδια για όλες τις περιοχές. Το αποτέλεσμα είναι ότι η στήριξη συχνά δεν δίνεται στο πρώτο σημείο που εμφανίζεται η δυσκολία αλλά αργότερα, όταν το πρόβλημα έχει ήδη αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος. Αυτό είναι και το βασικό στοιχείο που συνδέει την κυπριακή εικόνα με την ευρωπαϊκή τάση που περιγράφει η Eurochild.
Πού μπλοκάρει η βοήθεια
Η διαδρομή ενός παιδιού μέσα στο σύστημα ψυχικής υγείας περιλαμβάνει διαδοχικά στάδια και τα εμπόδια μπορούν να εμφανιστούν σε καθένα από αυτά. Το πρώτο είναι η έγκαιρη αναγνώριση του προβλήματος: στο σπίτι ή στο σχολείο, τα σημάδια δεν εντοπίζονται πάντοτε εγκαίρως ή δεν αξιολογούνται με τη σοβαρότητα που χρειάζεται. Ακολουθεί η παραπομπή, που συχνά αποδεικνύεται χρονοβόρα. Στη συνέχεια έρχεται η αξιολόγηση από ειδικό και, εφόσον χρειάζεται, η έναρξη θεραπείας ή άλλης στήριξης. Σε κάθε στάδιο, οι ελλείψεις προσωπικού και οι περιορισμένες δομές μπορούν να μετατρέψουν μια ανάγκη άμεσης παρέμβασης σε μακρά αναμονή. Αυτό ακριβώς καταγράφει η έκθεση. Oχι ένα μεμονωμένο κενό αλλά μια αλυσίδα δυσλειτουργιών που έχει ως αποτέλεσμα τα παιδιά να φτάνουν αργότερα απ’ ό,τι θα έπρεπε στην κατάλληλη βοήθεια.
Όταν το πρόβλημα έχει ήδη οξυνθεί
Ένα από τα πιο ουσιαστικά σημεία της έκθεσης αφορά την υπερεξάρτηση από πιο «βαριά» συστήματα φροντίδας. Σε πολλές χώρες, η ψυχική υγεία των παιδιών δεν υποστηρίζεται επαρκώς μέσα από ένα πυκνό δίκτυο πρόληψης, σχολικής στήριξης και κοινοτικών υπηρεσιών αλλά κυρίως μέσω εξειδικευμένων και, συχνά, νοσοκομειακών δομών. Αυτό σημαίνει ότι το σύστημα τείνει να ενεργοποιείται όταν το πρόβλημα έχει ήδη οξυνθεί. Αντί η στήριξη να δίνεται νωρίς, κοντά στο παιδί και στο καθημερινό του περιβάλλον, μεταφέρεται σε πιο εξειδικευμένα επίπεδα, εκεί όπου οι ανάγκες είναι πλέον πιο βαριές και οι πόροι πιο περιορισμένοι.
Η συνέπεια είναι διπλή. Από τη μία, τα νοσοκομεία και οι εξειδικευμένες υπηρεσίες υπερφορτώνονται με περιστατικά που σε αρκετές περιπτώσεις θα μπορούσαν να έχουν αντιμετωπιστεί νωρίτερα και πιο αποτελεσματικά αλλού. Από την άλλη, το παιδί φτάνει στη βοήθεια όχι όταν αρχίζει να δυσκολεύεται αλλά όταν η δυσκολία έχει ήδη γίνει κρίση.
Ο ρόλος του σχολείου
Μέσα σε αυτή την εικόνα, το σχολείο θα μπορούσε να λειτουργεί ως βασικός χώρος έγκαιρης αναγνώρισης και πρώτης παρέμβασης. Η Eurochild, ωστόσο, επισημαίνει ότι σε πολλές χώρες ο ρόλος αυτός παραμένει περιορισμένος, είτε λόγω ανεπαρκούς στελέχωσης είτε λόγω έλλειψης συστηματικής διασύνδεσης με τις υπηρεσίες υγείας. Και στην Κύπρο, το ερώτημα παραμένει κατά πόσο το σχολείο μπορεί πράγματι να λειτουργήσει ως ουσιαστική πρώτη γραμμή και όχι απλώς ως χώρος όπου εντοπίζεται το πρόβλημα, χωρίς να υπάρχει σταθερός μηχανισμός έγκαιρης στήριξης. Όταν η πρόληψη και η καθημερινή υποστήριξη παραμένουν αδύναμες, η πίεση μεταφέρεται αναπόφευκτα πιο κάτω στην αλυσίδα, εκεί όπου το σύστημα ήδη δοκιμάζεται.
