Συνυπογράφοντες
· Η Alexandra Cousteau είναι συνιδρύτρια του Oceans 2050 και Senior Advisor της Oceana, συνεχίζοντας την οικογενειακή της παρακαταθήκη στην υπεράσπιση των ωκεανών, με έμφαση στην αποκατάσταση και την επαναφορά της θαλάσσιας αφθονίας.
· Η Δρ. Ξένια Ι. Λοϊζίδου είναι Πολιτικός Μηχανικός και Ακτομηχανικός, με 30 χρόνια εμπειρίας σε πάνω από 50 χώρες και ιδιαίτερα στην θαλάσσια και παράκτια δυναμική της Μεσογείου. Από το 2019, έχει οριστεί Πρέσβειρα των Ακτών από τη Δράση για την Μεσόγειο (MAP) του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP).
Η Μεσόγειος Θάλασσα υπήρξε ανέκαθεν κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή θαλάσσια έκταση. Αποτελεί το λίκνο πολιτισμών και πηγή τροφής, εργασίας και ταυτότητας για τους ανθρώπους που ζουν γύρω της. Δεν είναι απλώς μια θάλασσα ανάμεσα σε κράτη, αλλά ο πυρήνας ενός κοινού πολιτισμικού χώρου και ένας διαχρονικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στους λαούς της περιοχής.
Αυτό το εξάμηνο, η Κύπρος ασκεί την Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ παράλληλα ο Επίτροπος Κώστας Κάδης διαδραματίζει ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής για την αλιεία και τους ωκεανούς. Σε αυτή τη συγκυρία, οι υπουργοί Αλιείας των μεσογειακών χωρών θα συναντηθούν στην Κύπρο τον Μάιο, με στόχο να καθορίσουν ένα νέο όραμα για την περιοχή, το οποίο θα αποτυπωθεί στην επόμενη υπουργική διακήρυξη «MedFish4Ever».
Οι συζητήσεις αυτές διεξάγονται σε μια περίοδο αυξανόμενης πίεσης για τη Μεσόγειο. Η θάλασσα θερμαίνεται με ρυθμό δύο έως τρεις φορές υψηλότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο και αναγνωρίζεται πλέον ως μία από τις πιο κλιματικά ευάλωτες περιοχές.Την ίδια ώρα, τα περισσότερα αλιευτικά αποθέματα της περιοχής εξακολουθούν να υφίστανται υπερεκμετάλλευση. Παράλληλα, τα μη γηγενή- μεταναστευτικά εισβλητικά είδη μεταβάλλουν τα οικοσυστήματα σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, περιλαμβανομένων και των κυπριακών υδάτων. Σε αυτό το περιβάλλον, η προστασία της θαλάσσιας ζωής δεν αποτελεί μια αφηρημένη περιβαλλοντική επιδίωξη. Είναι ζήτημα ανθεκτικότητας, επισιτιστικής ασφάλειας και περιφερειακής ευθύνης.
Γι’ αυτό και ένα θέμα που εκ πρώτης όψεως μοιάζει αυστηρά τεχνικό αξίζει σήμερα προσοχής σε επίπεδο πολιτικής. Καθώς οι σχετικές επιστημονικές μελέτες έχουν καταλήξει σε θετικά συμπεράσματα, οι χώρες της Μεσογείου έχουν πλέον την ευκαιρία να υιοθετήσουν το 2026 μια προληπτική, επιστημονικά τεκμηριωμένη απόφαση, η οποία θα προσφέρει ουσιαστική προστασία στα βαθιά νερά της Μεσογείου. Στην πράξη, αυτό θα σήμαινε τη μετατόπιση της περιφερειακής απαγόρευσης της αλιείας με τράτα βυθού (bottom trawling) από τα σημερινά 1.000 μέτρα στα 800 μέτρα. Εκ πρώτης όψεως, μια διαφορά 200 μέτρων μπορεί να φαίνεται μικρή. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για ένα από τα πιο ξεκάθαρα βήματα που μπορούν να γίνουν για την ενίσχυση της προστασίας ορισμένων από τα πιο ευάλωτα οικοσυστήματα μεγάλου βάθους στη Μεσόγειο, με περιορισμένο κόστος για τον αλιευτικό τομέα. Είναι μια κίνηση που μπορεί να συμβάλει στην αποκατάσταση της αφθονίας που κάποτε χαρακτήριζε αυτή τη θάλασσα.
Μια επιστημονικά τεκμηριωμένη ευκαιρία με χαμηλό κόστος
Το ισχύον όριο των 1.000 μέτρων υιοθετήθηκε από τη Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM) το 2005, ως προληπτικό μέτρο για την προστασία των ευάλωτων θαλάσσιων οικοτόπων μεγάλου βάθους, όπως τα κοράλλια ψυχρών υδάτων και οι περιοχές με σπόγγους. Για την εποχή του, αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα. Ωστόσο, πάνω από 20 χρόνια μετά, η περιοχή εξακολουθεί να διέπεται από το ίδιο όριο, παρότι η επιστημονική γνώση για τα βαθιά θαλάσσια οικοσυστήματα έχει προχωρήσει ουσιαστικά. Ήδη από το 2016, επιστήμονες της Μεσογείου είχαν ζητήσει την αναθεώρηση αυτού του κανόνα με βάση νεότερα δεδομένα. Δέκα χρόνια αργότερα, η αναθεώρηση αυτή εξακολουθεί να εκκρεμεί.
Η καθυστέρηση αυτή έχει ουσιαστικές συνέπειες, καθώς η τράτα βυθού που συγκαταλέγεται στις πιο καταστροφικές μορφές αλιείας, συνεχίζει να σαρώνει τον βυθό, σύροντας βαριά αλιευτικά εργαλεία μέχρι τα 1000 μέτρα βάθος. Καταστρέφονται ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα, επηρεάζονται είδη που δεν είναι για ψάρεμα και ασκείται πρόσθετη πίεση σε φυσικά περιβάλλοντα που ανακάμπτουν πολύ αργά, αν βέβαια ποτέ ανακάμψουν. Ακόμη και ένα μόνο πέρασμα μιας τράτας μπορεί να προκαλέσει μη αναστρέψιμη ζημιά. Σε μια θάλασσα που ήδη δοκιμάζεται από την άνοδο της θερμοκρασίας και την απώλεια της βιοποικιλότητας, η συνέχιση αυτής της δραστηριότητας σε ευάλωτες περιοχές μεγάλου βάθους δεν μπορεί πλέον να δικαιολογηθεί.
Πιλοτικά έργα που υλοποιήθηκαν σε 7 μεσογειακές χώρες, (Αίγυπτο, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Μάλτα, Ισπανία, Τυνησία), έδειξαν ότι ο αλιευτικός τομέας θα μπορούσε, σε γενικές γραμμές, να διατηρήσει τις οικονομικές του επιδόσεις ακόμη και αν το όριο της απαγόρευσης μετατοπιζόταν. Αυτό επιβεβαιώνει ότι το οικονομικό και κοινωνικό κόστος μιας τέτοιας απόφασης είναι περιορισμένο, ενώ το οικολογικό όφελος είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Και το κόστος της εφαρμογής του νέου ορίου είναι ιδιαίτερα χαμηλό.
Πράγματι, σύμφωνα με έρευνα της Oceana, η μετατόπιση της απαγόρευσης θα συνέβαλλε στην προστασία περίπου 100.000 επιπλέον τετραγωνικών χιλιομέτρων θαλάσσιας περιοχής μεγάλου βάθους στη Μεσόγειο. Οι περιοχές αυτές συμπίπτουν με ευάλωτα θαλάσσια οικοσυστήματα, τα οποία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα τόσο στην αλιεία με τράτα βυθού, όσο και στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, η απόφαση αυτή θα προστάτευε κρίσιμες περιοχές για την επιβίωση και ανανέωση των αλιευτικών αποθεμάτων, στηρίζοντας την ανάκαμψη πληθυσμών που έχουν πιεστεί από την υπεραλίευση, περιλαμβανομένων εμπορικά σημαντικών ειδών γαρίδας βαθέων υδάτων, όπως η κόκκινη γαρίδα, που με την ανάκαμψη των οικοτόπων και των πληθυσμών τους, θα μπορούν να αλιεύονται και σε ρηχότερα νερά.
Μια προληπτική προσέγγιση σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα
Καθώς η Μεσόγειος θερμαίνεται, τα βαθιά νερά λειτουργούν όλο και περισσότερο ως καταφύγια απέναντι στην κλιματική πίεση. Η προστασία των οικοσυστημάτων πέραν των 800 μέτρων βάθος είναι κρίσιμη, ώστε να διατηρηθούν θαλάσσια οικοσυστήματα με την απαραίτητη ανθεκτικότητα για να στηρίζουν και στο μέλλον τη θαλάσσια ζωή και την αλιεία.
Για την Κύπρο, το ζήτημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ίδια η χώρα δεν αλιεύει σε αυτά τα βάθη. Ωστόσο, αλιευτική δραστηριότητα μεγάλου βάθους από άλλους στόλους της ΕΕ πραγματοποιείται εντός των κυπριακών υδάτων. Η στήριξη, επομένως, της μετατόπισης της απαγόρευσης σε επίπεδο Μεσογείου θα συνέβαλλε στην προστασία των κυπριακών οικοτόπων μεγάλου βάθους, ενώ ταυτόχρονα θα ενίσχυε μια θεμελιώδη αρχή για ολόκληρη την περιοχή: οι κανόνες της αλιείας πρέπει να εφαρμόζονται δίκαια, να συνάδουν με τις διεθνείς υποχρεώσεις και να ισχύουν με συνέπεια για όλους τους στόλους.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ανάγκη για πρόληψη γίνεται ακόμη εντονότερη, καθώς ορισμένα ιχθυοαποθέματα μετακινούνται προς ψυχρότερα νερά και οι αλιευτικοί στόλοι ενδέχεται να κινηθούν προς μεγαλύτερα βάθη. Αυτό προϋποθέτει, ταυτόχρονα, την ύπαρξη αποτελεσματικών συστημάτων παρακολούθησης των αλιευτικών δραστηριοτήτων, περιλαμβανομένης της υποχρεωτικής δορυφορικής παρακολούθησης των σκαφών, καθώς και ενισχυμένης επιτήρησης και ελέγχων από τα μεσογειακά κράτη, ώστε να διασφαλιστεί η ουσιαστική προστασία αυτών των θαλάσσιων καταφυγίων μεγάλου βάθους.
Ευκαιρία για μια ουσιαστική παρακαταθήκη
Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά τη σημερινή πολιτική συγκυρία τόσο σημαντική. Η υπουργική διακήρυξη MedFish4Ever πλησιάζει στη συμπλήρωση δέκα ετών, ενώ η νέα Υπουργική Διακήρυξη αναμένεται το 2027. Το 2026 προσφέρει, συνεπώς, μια σαφή ευκαιρία για να αποδειχθεί ότι η πολιτική για την αλιεία στη Μεσόγειο μπορεί να έχει μετρήσιμα αποτελέσματα και πέραν από διακηρύξεις προθέσεων.
Για τον Επίτροπο Κώστα Κάδη, αυτή είναι μια ευκαιρία ιδιαίτερης σημασίας. Ως Επίτροπος της ΕΕ για την Αλιεία και τους Ωκεανούς, και ως πολιτικός που προέρχεται από τη Μεσόγειο, βρίσκεται σε μοναδική θέση ώστε να στηρίξει μια απόφαση που ενισχύει τόσο τον ηγετικό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όσο και την περιφερειακή συνεργασία. Η υποστήριξη της επέκτασης της απαγόρευσης της αλιείας με τράτα βαθέων υδάτων κάτω από τα 800 μέτρα, κατά την ετήσια συνεδρίαση της GFCM τον Οκτώβριο του 2026, θα ενίσχυε τη θέση της ΕΕ ως παγκόσμιου πρωταγωνιστή στην προστασία των οικοσυστημάτων μεγάλου βάθους.
Η Μεσόγειος έχει ήδη πληρώσει ακριβά τις καθυστερήσεις. Η απόφαση για μετατόπιση της απαγόρευσης της τράτας βαθέων υδάτων από τα 1.000 στα 800 μέτρα, δεν θα επιλύσει κάθε πρόβλημα που αντιμετωπίζει η αλιεία στην περιοχή. Μπορεί, όμως, να συμβάλει ουσιαστικά στην αντιμετώπισή τους, ενισχύοντας ένα αίσθημα κοινού σκοπού σε ολόκληρη τη Μεσόγειο για την αναστροφή της υποβάθμισ’ης της. Θα έστελνε, επίσης, ένα σαφές μήνυμα ότι η προστασία της Μεσογείου παραμένει εφικτή, όταν η επιστημονική γνώση συναντά την πολιτική βούληση.
Ο Επίτροπος Κάδης έχει σήμερα την ευκαιρία να μετατρέψει ένα όριο αλιευτικού βάθους σε κάτι πολύ πιο σημαντικό: σε μια ουσιαστική ιστορία επιτυχίας για τη Μεσόγειο, αλλά και σε μια ισχυρή παρακαταθήκη για τη θάλασσα που διαμόρφωσε την ιστορία και τον πολιτισμό της Κύπρου και θα συνεχίσει να επηρεάζει το μέλλον της. Αυτό που απαιτείται πλέον είναι πολιτική βούληση και συνέπεια.
