Του Λέανδρου Σαββίδη*
Αφού δεν είδα ιδιαίτερα ποδόσφαιρο αυτές τις μέρες, και με αφορμή ένα άρθρο στο Αμερικανικό περιοδικό Wire όπου εκθειάζει τα άτομα ως τα νέα οχήματα ενίσχυσης της συμμετοχής (δηλαδή παρακίνησης για αγορά προιόντων) παρά οι ομάδες, είπα να γράψω κάτι λίγο μακροσκελές αλλά που ωστόσο δεν εξαντλεί το θέμα. Δεν ασχολήθηκα ιδιαίτερα με το φετινό Παγκόσμιο Κύπελλο, ακριβώς επειδή αγαπώ το ποδόσφαιρο: αυτό που βλέπω μου φαίνεται ξένο εδώ και κάποια χρόνια και δεν είναι επειδή μεγαλώνω ή επειδή έγιναν πολύ έντονα ορατές οι αδικίες. Το ζήτημα δεν είναι οι αδικίες του θεσμού ή η διαιτησία που βλέπω να συζητιούνται πολύ, αλλά ο λόγος για τον οποίο το ίδιο το παιχνίδι πήρε αυτή τη μορφή θεάματος (εμπόρευμα).
Το πρώιμο ποδόσφαιρο έφερε αύρα με την μπενγιαμινική έννοια: μοναδικότητα δεμένη στο «εδώ και τώρα» ενός τόπου, μιας εργατικής γειτονιάς, ενός γηπέδου που κατοικείται από συγκεκριμένη κοινότητα. Η εντοπιότητα και η ιδιαίτερη χρονικότητα του Σαββατιάτικου ή Κυριακάτικου απογεύματος συγκροτούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο η συλλογική συγκίνηση αναδύεται οργανικά, ως συνέπεια σχέσης σώματος-κοινότητας-χώρου. Η στιγμή του υπέρτατου (sublime) γεννιέται εκεί, απρόβλεπτη, δεμένη με τη συγκεκριμένη παρουσία, μη αναγώγιμη σε εμπόρευμα εκ των προτέρων. Το ποδόσφαιρο της αλάνας και της κοινότητας, το ποδόσφαιρο του χαμόγελου και του παιχνιδιού, όχι του κέρδους, παράγει έκπληξη ακριβώς επειδή αγνοεί τη μέτρηση, ενώ το επιστημονικό ποδόσφαιρο της διοίκησης, με το management προσανατολισμένο στη σύλληψη δεικτών κερδοφορίας, εξορίζει το wow factor ως αστάθμητο ρίσκο. Η αύρα επιστρέφει τότε ως προσποιητή ενότητα, μηχανισμός «engagement» στην υπηρεσία της κερδοφορίας.
Η διαδικασία μέσα από την οποία αυτή η σχέση διαλύεται δεν είναι απότομη ρήξη αλλά προοδευτική επεξεργασία μιας ήδη υπάρχουσας δομής. Οι διάφορες διεργασίες για τη μετατροπή του αθλήματος σε εμπόρευμα όπως η κατάργηση του ανώτατου μισθού, ο κανονισμός Μποσμάν, η χρηματιστικοποίηση των τηλεοπτικών δικαιωμάτων, δεν καταστρέφουν την ομάδα ως θεσμό, αλλά την αδειάζουν σταδιακά από την υλική της βάση: η ομάδα εξακολουθεί να υπάρχει ως όνομα, ως σήμα, αλλά η σχέση της με τον τόπο που τη γέννησε γίνεται όλο και πιο συμβατική, όλο και πιο διεκπεραιωτική. Η ιδιοκτησία περνά σε επενδυτικά κεφάλαια χωρίς τοπική σχέση, η βάση οπαδών διασπείρεται παγκοσμίως μέσω τηλεόρασης και streaming, και η ίδια η λέσχη λειτουργεί πλέον ως πλατφόρμα διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων, με σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο τον ίδιο τον παίκτη. Εκεί ακριβώς μετατοπίζεται η πηγή της αξίας: όσο η ομάδα χάνει τη συγκεκριμένη σύνδεση με το χώρο της, τόσο ο παίκτης αναδεικνύεται ως η μόνη ακόμη απτή, βιογραφικά συγκεκριμένη μορφή πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί ταύτιση, αφήγηση, εμπορική αξιοποίηση. Η μετατόπιση από τη συλλογικότητα στο άτομο δεν είναι επομένως πολιτισμική προτίμηση του κοινού αλλά δομικό αποτέλεσμα: το κεφάλαιο χρειάζεται φορέα αξίας ευκίνητο, μεταβιβάσιμο, ελεύθερο δεσμεύσεων τόπου. Ο παίκτης ως άτομο, σε αντίθεση με την ομάδα, μπορεί να μεταφερθεί, να πωληθεί, να επανατοποθετηθεί χωρίς απώλεια της εμπορικής του αξίας.
Ο Ronaldo συμπυκνώνει το σημείο όπου αυτή η λογική παύει να είναι εξωτερική στο υποκείμενο και γίνεται η ίδια η μορφή της υποκειμενικότητάς του: αυτο-αναφορική επανάληψη χωρίς διαμεσολάβηση με το έτερο, η εγελιανή απειρία χωρίς Aufhebung, ενός brand που παράγει διαρκώς τον εαυτό του ως σήμα, χωρίς ποτέ να υπερβαίνεται προς κάτι άλλο. Η αφήγηση της «σκληρής δουλειάς» που τον συνοδεύει δεν είναι μια αξιακά αποφορτισμένη βιογραφική λεπτομέρεια αλλά μυστικοποίηση των σχέσεων εκμετάλλευσης πάνω στις οποίες στήνεται η καριέρα του: παράγει την ψευδαίσθηση ότι η επιτυχία με εμπορικούς όρους είναι συνάρτηση ατομικής πειθαρχίας, αναπαράγοντας έτσι, στην καθαρότερη μορφή της, την ιδεολογία του κεφαλαίου: ότι η αξία γεννιέται από ατομική προσπάθεια και όχι από κοινωνική σχέση παραγωγής. Η έμφαση στα γκολ, στα ρεκόρ, στους αριθμούς λειτούργησε επί χρόνια ως παρεμβολή στη συζήτηση για το ωραίο στο ποδόσφαιρο: κάτω από τη λατρεία της αποτελεσματικότητας χάθηκε σταδιακά η αναφορά στην τέχνη του παιχνιδιού, στην κίνηση, στον χώρο, στη σύνθεση, υπέρ μιας λογιστικής της απόδοσης όπου το γκολ μετριέται αλλά η ομορφιά της φάσης παραμένει αμέτρητη, άρα αόρατη στην κυρίαρχη αφήγηση.
Αυτές τις μέρες στο Παγκόσμιο αναδείχτηκε ξανά και η σχέση του με την εθνική ομάδα της Πορτογαλίας, που νομίζω προσφέρει το καθαρότερο παράδειγμα αυτής της αντιστροφής: όταν ερωτάται για τα συναισθήματά του, ο Ronaldo αναφέρεται σχεδόν αποκλειστικά στην προσωπική του κληρονομιά (legacy - η Πορτογαλία κατάκτησε με μένα και κανέναν άλλο είπε ο ανεκδιήγητος σε πρόσφατη συνέντευξη), σε ρεκόρ, σε αριθμούς που τον αφορούν ατομικά. Το ειρωνικό είναι ότι ο μοναδικός μεγάλος τίτλος που κατέκτησε η ομάδα, το Euro 2016, συνέβη ακριβώς τη στιγμή που εκείνος βρισκόταν εκτός αγωνιστικού χώρου, τραυματίας στον πάγκο. Εδώ και χρόνια η εθνική ομάδα φαίνεται να κουβαλά τον ίδιο ώστε εκείνος να καταγράψει ρεκόρ στην προσωπική του αφήγηση, αντί το αντίστροφο. Η ίδια η εθνική ομάδα δηλαδή, λειτουργεί σαν δευτερεύων χαρακτήρας μέσα στην ατομική του ιστορία, αντί εκείνος να είναι μέλος της.
Από την άλλη, η νέα γενιά αυτής της λογικής φέρνει νέες απεικονίσεις, αντανάκλαση των προτιμήσεων της δεδομένης συγκυρίας. Ο Haaland για παράδειγμα, εμφανίζεται συχνά ως θετικό αντιπαράδειγμα σε αυτή τη συζήτηση, με έμφαση στην ομάδα, στη συλλογική δουλειά που τον στηρίζει. Η ίδια η Νορβηγία, ως εθνική ομάδα, ενισχύει αυτή την εικόνα: απουσία από Παγκόσμια Κύπελλα επί δεκαετίες, μετριοπάθεια στη διεθνή αφήγηση, έμφαση στη συλλογική προσπάθεια μιας μικρής ποδοσφαιρικής χώρας. Η ανάγνωση αυτή, ωστόσο, παραμένει εντός του ίδιου πλαισίου αναφοράς, μόνο αντεστραμμένη σε πρόσημο: εμάς όμως δεν θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει να αναζητήσουμε έναν καλύτερο, πιο ηθικό ατομισμό, μια αναβαθμισμένη εκδοχή της ίδιας ατομοκεντρικής αναπαράστασης, όπου το άτομο απλώς αποδίδει τιμή στην ομάδα του αντί να την επισκιάζει.
Το ζήτημα είναι να κατανοηθεί η ίδια η κίνηση από τη συλλογικότητα προς το άτομο ως πηγή εμπορευματικής αξίας. Δηλαδή να δούμε γιατί, ανεξάρτητα από το αν ο συγκεκριμένος παίκτης αναγνωρίζει ρητορικά την ομάδα του ή όχι, ο μηχανισμός εξόρυξης αξίας (value extraction) εξακολουθεί να λειτουργεί μέσω της ατομικής μορφής, της βιογραφίας, της διαδρομής, του προσώπου. Ο παίκτης διαγράφει διαδρομή αποσυνδεδεμένη από κάθε τόπο — Salzburg, Dortmund, Manchester City — και ο φίλαθλος/οπαδός προσομοιώνει, μέσω κατανάλωσης περιεχομένου, την ίδια αυτή κινητικότητα, ακολουθώντας όχι πια μια ομάδα που κατοικεί κάπου αλλά ένα πρόσωπο που κινείται παντού. Ο «Haaland» των memes λειτουργεί έτσι ως ιδεατή μορφή αντικειμενοποιημένη συλλογικά, κοινωνική σχέση υλοποιημένη σε εικόνα και κλιπ, που κυκλοφορεί ανεξάρτητα από τον συγκεκριμένο άνθρωπο-φορέα της, όπως το χρήμα κυκλοφορεί ανεξάρτητα από κάθε συγκεκριμένο εμπόρευμα που αντιπροσωπεύει.
Η αντίφαση εδώ είναι πως το ίδιο το παιχνίδι, ως πρακτική, παραμένει ριζικά συλλογικό: κάθε γκολ είναι προϊόν καταμερισμού εργασίας, θέσεων, πίεσης, οικοδόμησης παιχνιδιού. Η ατομοκεντρική αφήγηση της κατανάλωσης αναπαράγει εμπορευματικό φετιχισμό, κρύβοντας τη συλλογική εργασία πίσω από τον σκόρερ, είτε αυτός αναγνωρίζει τη συλλογικότητα ρητορικά (Haaland) είτε την αρνείται σιωπηρά μέσω αυτο-προβολής (Ronaldo). Η ένταση ανάμεσα σε μορφή (το άτομο ως φορέας αφήγησης και αξίας) και περιεχόμενο (τη συλλογικότητα της ίδιας της παραγωγικής διαδικασίας) δεν επιλύεται ποτέ οριστικά. Αναπαράγεται σε κάθε νέα τεχνολογική στιγμή, από το streaming ως το AI-generated περιεχόμενο του Παγκοσμίου Κυπέλλου, και εκεί ακριβώς εντοπίζεται η ξενότητα που νιώθω απέναντι στο φετινό θέαμα. Γι' αυτό, όταν κάποιοι επαινούν τη νοοτροπία του Ronaldo (ως επίλογο για την καριέρα του) ή λένε ότι ενέπνευσε εκατομμύρια παιδιά, απαντώ ναι: αλλά με την έννοια της εικόνας του ποδοσφαίρου εμπόρευμα προς αναπαραγωγή κεφαλαίου, όχι του ποδοσφαίρου ως αθλήματος.
ΥΓ: Να γιατί μάλλον μιλάμε διαφορετικές γλώσσες με τους φίλους μου, όταν τους λέω το γνωστό «η Ομόνοια μια ένει» και με κοιτούν με δυσπιστία ή απορία.
*Κοινωνιολόγος της Τεχνολογίας και επίκουρος καθηγητής Οργανωσιακής Θεωρίας στο Alexander College
