Ζητήματα που κυριαρχούν αυτές τις μέρες στη δημόσια συζήτηση γύρω από την κτηνιατρική κρίση του αφθώδους πυρετού, όπως οι εισαγωγές αιγοπροβάτων για την αναπλήρωση του χαμένου ζωικού κεφαλαίου, το οποίο μέχρι σήμερα έχει φτάσει περίπου στο 11%, ο κίνδυνος εξαφάνισης ντόπιων φυλών, και οι σχέσεις που αναπτύσσουν οι άνθρωποι με τα εξημερωμένα ζώα, μπορούν να εντοπιστούν μέσα από πολλά παραδείγματα της μακράς, περίπλοκης και συναρπαστικής ιστορίας του ανθρώπου και των ζώων στην Κύπρο.
Με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μουσείων, ο ζωοαρχαιολόγος του Ινστιτούτου Κύπρου Άγγελος Χατζηκουμής και ο αρχαιολογικός λειτουργός του Τμήματος Αρχαιοτήτων Γιάννης Βιολάρης πρόσφεραν την περασμένη Τετάρτη στους επισκέπτες του Αρχαιολογικού Μουσείου Λεμεσού ένα πανόραμα της εισαγωγής και εξαφάνισης εξημερωμένων και άγριων ζώων στην Κύπρο, τον ρόλο που διαδραμάτισαν και τις απεικονίσεις τους στην αρχαία τέχνη.
Διαχρονικά τα κυρίαρχα οικόσιτα μηρυκαστικά στο νησί ήταν τα αιγοπρόβατα, διότι ανέκαθεν προσαρμόζονταν στο τοπίο, τη βλάστηση και το κλίμα της. Στη φωτογραφία παρουσιάζονται αρχαιολογικά οστά αιγοπροβάτων συγκρινόμενα με σύγχρονα.
Τα μουσειακά εκθέματα ζώων, όπως το ζωόμορφο αγγείο της ερυθροστιλβωτής κεραμικής (Μέση Εποχή του Χαλκού, 1800-1600 π.Χ.) με μορφή ταύρου από τον Πύργο Λεμεσού, το πήλινο ειδώλιο του φτερωτού θεου Έρωτα ο οποίος ιππεύει έναν τράγο από την ελληνιστική Αμαθούντα και οι 17 αστράγαλοι αιγοπροβάτων ως παιχνίδι τύχης και πρόβλεψης του μέλλοντος από ελληνιστικό τάφο της Αμαθούντας, έδωσαν τα ερεθίσματα για να παρουσιαστούν και να συζητηθούν θέματα που απασχολούν και σήμερα τον κτηνοτροφικό κόσμο, αλλά και την υπόλοιπη κοινωνία, γύρω από τη σχέση ανθρώπου και ζώων.
Εξάλλου, όπως τόνισε στην εισαγωγική του ομιλία ο Γιάννης Βιολάρης, «τα μουσεία εξ ορισμού είναι χώροι στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να εξερευνήσουν τις προσωπικές τους πεποιθήσεις εν μέσω διαχρονικών και καθολικών αληθειών, εδώ διατηρείται η μνήμη της ανθρώπινης εμπειρίας, ο ίδιος μας ο ιστορικός εαυτός».
17 αστράγαλοι αιγοπροβάτων ως παιχνίδι τύχης και πρόβλεψης του μέλλοντος από ελληνιστικό τάφο της Αμαθούντας.
Πριν από 10.000 χρόνια η αρχή
Σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και στην Κύπρο, η γέννηση της κτηνοτροφίας απαντά στη Νεολιθική Περίοδο, δηλαδή πριν από 10.000 χρόνια, όταν ξεκίνησε και η εξημέρωση των φυτών και των ζώων. «Αυτά τα ζώα εξημερώθηκαν κυρίως στη Νοτιοδυτική Ασία, δηλαδή στις περιοχές της σημερινής νοτιοανατολικής Τουρκίας, του Βόρειου Ιράκ και του Ιράν. Ακολούθως, και πολύ γρήγορα μεταφέρθηκαν στις γειτονικές περιοχές, μία από τις οποίες ήταν η Κύπρος», ανέφερε ο δρ Χατζηκουμής.
Τότε εξημερώθηκαν τα τέσσερα σημαντικά ζώα, τα οποία μέχρι σήμερα είναι η βάση της κτηνοτροφίας: Η αίγα, το πρόβατο, η αγελάδα και ο χοίρος, τα οποία έφεραν σχεδόν αμέσως στην Κύπρο οι άνθρωποι, περίπου το 8.000 π.Χ. «Ήταν σαν μια «νέα τεχνολογία» το να εξημερώσεις ζώα, διότι μέχρι τότε οι άνθρωποι μόνο τα κυνηγούσαν. Ήταν μια τεράστια και κοσμογονική αλλαγή, διότι άλλαξαν η βάση της οικονομίας και ο τρόπος ζωής. Άλλαξε για πάντα τη ροή της ιστορίας, διότι αυξήθηκαν και πύκνωσαν οι πληθυσμοί, δημιουργήθηκαν οι πόλεις και φτάσαμε στο σήμερα», τόνισε.
Υπερμεγέθης αμφορέας τοπικής κατασκευής (Κυπροαρχαϊική εποχή), που ανακαλύφθηκε στο ιερό της Αφροδίτης στην Αμαθούντα. Εδώ δύο ταύροι πλαισιώνουν μία επιγραφή στην Κυπροσυλλαβική γραφή.
Ένας ζωόμορφος πήλινος ασκός σε σχήμα ταύρου από τη Γεωμετρική περίοδο είχε λατρευτική σημασία και η προτίμηση στο σχήμα ζώου προφανώς σχετίζεται με κάποιους συμβολισμούς, τόσο για λατρευτικούς όσο και ταφικούς σκοπούς, σύμφωνα με τον αρχαιολογικό λειτουργό, Γιάννη Βιολάρη.
Κύπρος: Ιδανική για αιγοπρόβατα
Μέσα από τη μελέτη των ιστορικών περιόδων στην Κύπρο, από τη Νεολιθική Εποχή, τον Μεσαίωνα και την Οθωμανική περίοδο, ως ζωοαρχαιολόγος διαπίστωσε ότι η συντριπτική πλειοψηφία των οστών που βρέθηκαν σε αρχαιολογικές θέσεις ανήκουν σε αίγες και πρόβατα. Δηλαδή, διαχρονικά, τα κυρίαρχα οικόσιτα μηρυκαστικά στο νησί ήταν τα αιγοπρόβατα, διότι, όπως δήλωσε στον «Π», ανέκαθεν προσαρμόζονταν στο τοπίο, τη βλάστηση και το κλίμα της.
Κάνοντας μια σύνδεση με το επίκαιρο ζήτημα της ανάγκης διαφύλαξης των παραδοσιακών κυπριακών φυλών αιγοπροβάτων από τον αφθώδη πυρετό, αλλά και τους σχεδιασμούς αναπλήρωσης του θανατωμένου ζωικού κεφαλαίου με εστίαση στις ντόπιες φυλές, όπως ανακοίνωσαν το Υπουργείο Γεωργίας και η Ειδική Επιστημονική Επιτροπή για την Ανασυγκρότηση της Κτηνοτροφίας υπό τον πρόεδρο του Ινστιτούτου Κύπρου δρος Σταύρο Μαλά, ο ζωοαρχαιολόγος σημείωσε ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν ότι κατά διαστήματα οι φυλές των αιγοπροβάτων άλλαζαν στο νησί.
«Για παράδειγμα, παρατήρησα ότι στην αρχή της Εποχής του Χαλκού, δηλαδή πριν από περίπου 5.000 χρόνια, κάποιοι άνθρωποι, οι οποίοι ίσως μετοίκησαν στην Κύπρο από τις γειτονικές περιοχές, έφεραν άλλες φυλές προβάτων και αιγών. Αυτό συμπεραίνεται από την εξέταση των οστών. Για παράδειγμα, τα οστά των προβάτων και των αιγών στη Νεολιθική και Χαλκολιθική Περίοδο, δηλαδή στις δύο περιόδους πριν από την Εποχή του Χαλκού, ανήκαν σε πιο μεγαλόσωμα ζώα. Μετά, ξαφνικά και πολύ απότομα, εντοπίζονται πιο μικρόσωμα αιγοπρόβατα, κάτι το οποίο εξηγείται μόνο με την εισαγωγή νέων φυλών», εξήγησε.
Αρχαιολογικά οστά προς μελέτη από ζωοαρχαιολόγους
Εισαγωγές πιο παραγωγικών ζώων
Ερωτηθείς για τους λόγους εισαγωγής άλλων φυλών, ανέφερε ότι το επικρατέστερο σενάριο είναι η επιλογή των ανθρώπων να φέρουν στο νησί πιο παραγωγικά ζώα, όπως γινόταν μέχρι σήμερα, με σκοπό την αύξηση των ποσοτήτων γάλακτος, κρέατος και της γεννητικότητας. Επεσήμανε ότι αυτό που συνέβη την Εποχή του Χαλκού, όπως πιθανότατα και σε άλλες περιόδους της ιστορίας της Κύπρου, συναντά αντίστοιχο παράδειγμα στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, όταν άρχισαν να παραγκωνίζονται οι επικρατούσες μέχρι τότε κυπριακές φυλές, τις οποίες προσπαθούμε σήμερα να προστατεύσουμε από τον αφθώδη πυρετό, όπως τα παχύουρα πρόβατα, οι αίγες του Μαχαιρά και οι αίγες του Ακάμα, αλλά και η κυπριακή φυλή των κόκκινων αγελάδων. Μετά τις δεκαετίες του '50 και '60 οι Κύπριοι τις αντικατέστησαν με αίγες και πρόβατα από άλλες χώρες, στην αρχή από την Ελλάδα, έπειτα απο το Ισραήλ και ακολούθως από χώρες της υπόλοιπης Ευρώπης.
Ντόπιες φυλές
Την ίδια ώρα υπάρχει και η άλλη όψη του νομίσματος, που εδράζεται η σημερινή κατεύθυνση για εστίαση στις ντόπιες φυλές. «Δεδομένου ότι σε κάθε χώρα, όχι μόνο στην Κύπρο, οι παραδοσιακές φυλές είναι προϊόν αιώνων προσαρμογής, δεν υπάρχουν καλύτερα ζώα για να ζουν στο περιβάλλον της Κύπρου, διότι έχουν σφυρηλατηθεί σε αυτό, με μεγαλύτερη αντοχή στη ζέστη, καλύτερη προσαρμογή στο τοπίο και τη βλάστηση της Κύπρου, αλλά και το κυριότερο, είναι πιο ανθεκτικά στις ασθένειες. Ακόμα και να μην είναι εξίσου παραγωγικά με αυτά των ξένων φυλών, με αυτά στο μέλλον θα είναι πιο ανθεκτική η κτηνοτροφία», είπε. Σε αυτό το σημείο μετέφερε ως παράδειγμα τα γερμανικά πρόβατα ή τις αυστριακές αίγες που για σκοπούς εθνογραφικής έρευνας συναντά σε φάρμες της Κύπρου. Σημείωσε ότι παράγουν μεν πολύ γάλα, αλλά έχουν πολύ χαμηλότερες αντοχές στη ζέστη και τις συνθήκες του νησιού, γι' αυτόν τον λόγο οι Κύπριοι κτηνοτρόφοι τα έχουν συνέχεια στη σκιά.
Πήλινο ειδώλιο φτερωτού Έρωτα (Ελληνιστική περίοδος, Αμαθούντα), ο οποίος ιππεύει έναν τράγο.
Παρελθόν ο μαύρος χοίρος
Συναφές παράδειγμα εντοπίζει και στη χοιροτροφία, που πλέον έχει εξοβελιστεί ο μαύρος χοίρος, ο οποίος είναι πολύ πιο ανθεκτικός στη ζέστη στην ελεύθερη βοσκή, λόγω μελανίνης στο δέρμα. Αντιθέτως, οι ροζ χοίροι, από φυλές της Βορειοδυτικής Ευρώπης που επικράτησαν σήμερα, μόνο κλεισμένοι σε χοιροστάσια μπορούν να βρίσκονται. Κάνοντας εθνογραφία στην Ισπανία διαπίστωσε ότι εκεί απαντά μια φυλή χοίρων με μαύρο και άτριχο δέρμα, την οποία οι εκεί κτηνοτρόφοι διαχειρίζονται σε συνθήκες ελευθέρας βοσκής. Οι χοιροτρόφοι στην Ισπανία του ανέφεραν ότι όταν εισήγαγαν ροζ χοίρους σε αυτές τις συνθήκες (παρόμοιες με αυτές της Κύπρου) το πείραμα απέτυχε, αφού παρουσίασαν καρκίνο του δέρματος και κινητικά προβλήματα.
Το μοντέλο της αρχαιότητας στην Κύπρο, όπως στα νεολιθικά χρόνια, που εφαρμοζόταν η ελεύθερη βοσκή είναι σήμερα άξιο προσοχής λόγω της πανδημίας, σύμφωνα με τον δρα Χατζηκουμή. Σε αντίθεση με τότε, το σημερινό μοντέλο, που τα ζώα είναι περιορισμένα στις μονάδες, ευνοεί τη μετάδοση μιας ασθένειας. Επίσης, σήμερα παρατηρούνται πιο μεγάλοι αριθμοί κοπαδιών, ενώ παλιά υπήρχαν κοπάδια των 100-150 ζώων ελεύθερα έξω, στον καθαρό αέρα.
Περίπλοκη σχέση με βοοειδή
Σε σχέση με τα βοοειδή, ο δρ Χατζηκουμής αναφέρθηκε σε μια διαχρονικά ιδιαίτερη και περίπλοκη σχέση που είχε με αυτά ο Κύπριος, με αποτέλεσμα διαχρονικά οι αγελάδες να μην συναντώνται σε μεγάλους αριθμούς. «Όπως έχουμε αναφέρει, μόλις εξημερώθηκαν τα κτηνοτροφικά ζώα, το 8.000 π.Χ., οι άνθρωποι αρχικά έφεραν μαζί τους στην Κύπρο και την αγελάδα. Όμως, μετά τους πρώτους λίγους αιώνες της Νεολιθικής Περιόδου (μέσα στην 8η χιλιετία π.Χ.) εξαφανίστηκε η αγελάδα και οι κάτοικοι της Κύπρου επέλεξαν να μην την αναπληρώσουν. Για 5.000 χρόνια η Κύπρος δεν είχε αγελάδες, ενώ όλες οι γύρω χώρες είχαν. Αυτό είναι σχεδόν απίστευτο και συγχρόνως πολύ ενδιαφέρον. Οι άνθρωποι την έφεραν, τη γνώρισαν, τη χρησιμοποίησαν για 500 περίπου χρόνια και μετά εξαφανίστηκε, δεν την έφεραν ξανά. Μάλιστα, δεν απομονώθηκε η Κύπρος, αντιθέτως οι κάτοικοι είχαν επαφές με τις γύρω χώρες, δηλαδή γνώριζαν ότι υπάρχει αυτό το ζώο σε αυτές. Απλώς επέλεξαν να μην το έχουν.
»Ο λόγος; Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια. Υπάρχουν θεωρίες μόνο. Μία ότι εξαφανίστηκαν λόγω ασθένειας. Όμως, αν ήταν αυτό, θα έφερναν άλλες αγελάδες μετά την ασθένεια. Άρα, αυτό δεν μας πείθει. Θεωρώ ότι η απάντηση σχετίζεται με τη διατροφή. Στη γεωργία της Νεολιθικής Εποχής δεν χρησιμοποιείτο το άροτρο, διότι δεν υπήρχε ακόμη αυτή η τεχνολογία, συνεπώς ο μόνος λόγος για να έχεις αγελάδα ήταν για να τραφείς. Όμως, οι Κύπριοι τρέφονταν τότε με αιγοπρόβατα και ελάφια. Και θεωρώ ότι το ελάφι, που ήταν άγριο ζώο -το έφεραν οι άνθρωποι στο νησί για να εμπλουτίσουν το κυνήγι- έπαιξε τον ρόλο της αντιαγελάδας, δηλαδή αντί βοδινό έτρωγαν κρέας ελαφιού. Έτσι, οι νεολιθικοί Κύπριοι ένιωσαν ότι δεν χρειάζεται να έχουν αγελάδες, οι οποίες δεν ταιριάζουν και πολύ στο κλίμα της Κύπρου. Γι' αυτό και μέχρι πρόσφατα, ακόμα και στις περιόδους στις οποίες υπήρχαν οι αγελάδες στην κυπριακή ύπαιθρο, η ντόπια φυλή των κόκκινων αγελάδων δεν ήταν σε μεγάλο ποσοστό. Ήταν μόνο για γεωργικές εργασίες, ένα 'τράκτερ', και όχι για να τρέφονται. Όσον αφορά το γάλα, ειδικά η κυπριακή φυλή των κόκκινων αγελάδων με το ζόρι θα δώσει γάλα για να μεγαλώσει το μοσχάρι της, πόσω μάλλον να έχει πλεόνασμα για να δώσει στον άνθρωπο για να πιει», ανέφερε.
Μόλις εξημερώθηκαν τα κτηνοτροφικά ζώα, το 8.000 π.Χ., οι άνθρωποι αρχικά έφεραν μαζί τους στην Κύπρο και την αγελάδα. Όμως μετά τους πρώτους λίγους αιώνες της Νεολιθικής περιόδου (μέσα στην 8η χιλιετία π.Χ.) εξαφανίστηκε, και οι κάτοικοι της Κύπρου επέλεξαν να μην την αναπληρώσουν. Για 5.000 χρόνια η Κύπρος δεν είχε αγελάδες, ενώ όλες οι γύρω χώρες είχαν. Στην εικόνα ζωόμορφο αγγείο της ερυθροστιλβωτής κεραμικής από τον Πύργο Λεμεσού, με μορφή ταύρου (Μέση εποχή του Χαλκού).
100% ανθρωπογενής η σημερινή πανίδα
Από τότε που οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού έφεραν τα πρώτα ζώα παρατηρείται μια συνεχής ροή νέων ειδών στην Κύπρο. «Αρχικά, πριν την εξημέρωση των ζώων, έφεραν το αγριογούρουνο. Μετά την εξημέρωση, έφεραν την αίγα, το πρόβατο, την αγελάδα, τον χοίρο, το ελάφι, την αλεπού, τον σκύλο και τον γάτο. Και πιο μετά άλλες εξημερώσεις που έγιναν, όπως γαϊδούρια, άλογα και κοτόπουλα. Ακολούθησαν πάπιες, χήνες, ακόμα και γαλοπούλες, μετά την ανακάλυψη της Αμερικής. Το αποτέλεσμα είναι η σύγχρονη πανίδα της Κύπρου να είναι 100% ανθρωπογενής. Με εξαίρεση ένα είδος ποντικού, το οποίο απαντά μέχρι σήμερα και έχει την επιστημονική ονομασία Mus cypriacus, κανένα χερσαίο θηλαστικό που υπήρχε στην Κύπρο πριν την άφιξη του ανθρώπου δεν υπάρχει πλέον. Το πιο πιθανόν να μην εξαφανίστηκαν από ανθρώπινη παρέμβαση εκείνα τα ζώα, όπως οι νάνοι ιπποπόταμοι και ελέφαντες», είπε ο δρ Χατζηκουμής.
Σαγόνια αιγοπροβάτων διαφόρων ηλικιών από αρχαιολογικές θέσεις της Κύπρου.
Απεικονίσεις με συμβολισμούς
Μέσα από μια διαδρομή, που οι στάσεις γίνονταν μπροστά από αντιπροσωπευτικά εκθέματα της σχέσης ανθρώπου και ζώων, στις πλείστες περιπτώσεις με απεικονίσεις συμβολικού χαρακτήρα, οι δύο αρχαιολόγοι πρόσφεραν στο κοινό μια μοναδική εμπειρία. Μεταξύ των εκθεμάτων που παρουσίασε ο αρχαιολογικός λειτουργός Γιάννης Βιολάρης ήταν ένας ζωόμορφος πήλινος ασκός σε σχήμα ταύρου από τη Γεωμετρική Περίοδο. Όπως είπε, οι ασκοί είχαν λατρευτική σημασία και η προτίμηση στο σχήμα ζώου ή πουλιού προφανώς σχετίζεται με κάποιους συμβολισμούς. Για τελετουργικές σπονδές (χοές), τόσο για λατρευτικούς (για θεότητες, ιδιαίτερα χθόνιες) όσο και για ταφικούς σκοπούς (σε τάφους).
Στη συνέχεια παρουσίασε ένα ζωόμορφο αγγείο της ερυθροστιλβωτής κεραμικής από τον Πύργο, με μορφή ταύρου, το οποίο πάλι συνδέεται ενδεχομένως με τελετουργίες, αλλά λόγω περιόδου (Μέση Εποχή του Χαλκού) δεν αποκλείεται και η καθημερινή χρήση. Η ανάλυση του συγκεκριμένου εκθέματος δημιούργησε πρόσφορο έδαφος στον Άγγελο Χατζηκουμή ώστε να μιλήσει εκτενώς για την εισαγωγή των βοοειδών στην Κύπρο και την απεικόνιση της χρήσης τους για το όργωμα, κάτι στο οποίο η εικονογραφία συμφωνεί με το οστεολογικό υλικό από τις ανασκαφές.
Τις εντυπώσεις κέρδισε ο υπερμεγέθης αμφορέας τοπικής κατασκευής (Κυπροαρχαϊκή Εποχή), ο οποίος ανακαλύφθηκε στο ιερό της Αφροδίτης στην Αμαθούντα. Εδώ δύο ταύροι πλαισιώνουν μια επιγραφή στην κυπροσυλλαβική, η οποία είναι δύσκολο να ερμηνευτεί (στη μέση καταγράφονται πιθανώς αριθμητικές καταχωρίσεις) και είναι η αρχαιότερη σωζόμενη στο κυπριακό συλλαβάριο από την Αμαθούντα. Σύμφωνα με τον αρχαιολογικό λειτουργό, ο λόγος της διακόσμησης με δύο ταύρους αφορά τη χρήση του αγγείου σε ιερό. «Ο ταύρος στην περίπτωση της Αμαθούντας, και δη του ιερού, συμβολίζει την αρσενική θεότητα, δίπλα στη θηλυκή που ξέρουμε ότι λατρευόταν στην Αμαθούντα. Στην τέχνη, από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού ο ταύρος σχετίζεται στενά με τη θρησκεία. Εντοπίζεται τόσο σε ιερά όσο και σε τάφους, ενώ ευρέως διαδεδομένα είναι τα πήλινα ειδώλια ταύρων», εξήγησε.
Άλλη στάση στην ξενάγηση αφορούσε ένα πήλινο ειδώλιο φτερωτού Έρωτα (Ελληνιστική Περίοδος), ο οποίος ιππεύει έναν τράγο. Συγκαταλέγεται στα 200 περίπου αντικείμενα τα οποία βρέθηκαν σε υπόγεια λαξευτή σήραγγα στους πρόποδες του λόφου της ακρόπολης της Αμαθούντας. Προσεγγίζοντας τον συμβολισμό του θεού Έρωτα ως δαμαστή της φύσης, ο Γιάννης Βιολάρης είπε ότι «η κοσμογονική του ενέργεια να συνενώνει τα αρχέγονα στοιχεία της Δημιουργίας, διατηρείται ακόμη και όταν μεταβάλλεται σε σκανδαλιάρικο αγοράκι. Αυτό φαίνεται στην ικανότητά του να οδηγεί και να κατευθύνει διάφορα ζώα, ψάρια, πτηνά ή φανταστικά όντα και να ελέγχει τόσο τον ορατό όσο και τον αόρατο κόσμο».
«Τα μουσεία ενώνουν τον κόσμο»
Φέτος, το ειδικό θέμα του εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων έχει τίτλο «Τα μουσεία ενώνουν τον κόσμο». Σύμφωνα με τον Γιάννη Βιολάρη, «το Μουσείο είναι ένας μόνιμος, μη κερδοσκοπικός οργανισμός, στην υπηρεσία της κοινωνίας, ο οποίος ερευνά, συλλέγει, συντηρεί, ερμηνεύει και εκθέτει τεκμήρια υλικής και άυλης κληρονομιάς. Ανοιχτά και προσβάσιμα στο κοινό, χωρίς αποκλεισμούς, τα μουσεία προάγουν την ποικιλομορφία και την αειφορία. Λειτουργούν και επικοινωνούν με επαγγελματική δεοντολογία και με τη συμμετοχή των κοινοτήτων, προσφέροντας ποικίλες εμπειρίες με σκοπό την εκπαίδευση, την ψυχαγωγία, τον αναστοχασμό και τη διάδοση της γνώσης».
