Η είδηση του θανάτου του Ανδρέα Αντωνιάδη, γνωστού ως «Κεραυνός», υπήρξε αφορμή για δεκάδες αναρτήσεις μέσα σε λίγες ώρες, και εκατοντάδες σχόλια σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου πολλοί αναφέρθηκαν στον «Κεραυνό» με χαρακτηρισμούς όπως «προδότης», «πράκτορας» και «τυχοδιώκτης». Η έκταση αυτής της συζήτησης αγγίζει το πώς η κυπριακή κοινωνία εξακολουθεί να διαπραγματεύεται, επτά δεκαετίες μετά, την ίδια την Ιστορία της, και το τι σημαίνει σήμερα η λέξη «προδοσία» για μια κοινότητα που ακόμη αναζητεί το πλήρες περίγραμμα των γεγονότων εκείνης της περιόδου.
Από αγωνιστής σε πληροφοριοδότης
Σύμφωνα με ιστορική έρευνα και μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί τα τελευταία χρόνια, ο Αντωνιάδης γεννήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930 και εντάχθηκε στην ΕΟΚΑ από τα πρώτα στάδια του αγώνα. Μετά τη σύλληψή του από βρετανικά στρατεύματα φέρεται να συνεργάστηκε με τις βρετανικές αρχές, δίνοντας πληροφορίες για συναγωνιστές του, κρησφύγετα και δίκτυα της οργάνωσης.
Ερευνητές της περιόδου τον συνδέουν με τον εντοπισμό των αγωνιστών Χρίστου Κκέλλη και Μιλτιάδη Στυλιανού, που σκοτώθηκαν τον Μάρτιο του 1957 στην Πάφο. Ο ίδιος, σε επιστολή που φέρεται να απηύθυνε το 1960 από βρετανική φυλακή στον πρώην Κυβερνήτη της Κύπρου, Λόρδο Χάρντινγκ, και έχει δημοσιοποιηθεί πρόσφατα, παραδέχεται εγγράφως τη συνεργασία του με τις δυνάμεις ασφαλείας από τις αρχές του 1956, αναφέροντας και δύο ακόμη πρόσωπα που συνεργάζονταν μαζί του.
Το 1958, καθώς διαφαινόταν πλέον η πολιτική λύση του Κυπριακού, οι βρετανικές αρχές τον μετέφεραν στο Λονδίνο, όπως και άλλους πρώην συνεργάτες τους. Εκεί, σύμφωνα με δημοσιεύματα, ανέπτυξε δράση στον χώρο του υποκόσμου και αργότερα συνεργάστηκε με τη βρετανική Τελωνειακή Υπηρεσία για τον εντοπισμό δικτύων διακίνησης ηρωίνης, μια ιστορία που ενέπνευσε εν μέρει τον χαρακτήρα του «Μυλωνά», στην πρόσφατη σειρά του Netflix «Legends». Πέθανε στο Λονδίνο σε ηλικία άνω των 90 ετών.
«Χρειάζεται να διαχειριστούμε την πολυπλοκότητα της ιστορίας μας. Και κυρίως, να αποφασίσουμε τι κάνουμε εμείς με το παρόν και το μέλλον μας», ανέφερε ανάρτηση στο Facebook.
Η καταιγίδα των αντιδράσεων
Η πλειονότητα των αντιδράσεων που καταγράφηκαν μετά τον θάνατό του ήταν καταδικαστική, με χαρακτηρισμούς όπως «προδότης» και «αρχιπροδότης» να κυριαρχούν. Ο ερευνητής Χρίστος Ιακώβου, που έχει μελετήσει επί σειρά ετών την περίπτωση, περιέγραψε τον Αντωνιάδη σε δημοσίευσή του ως άνθρωπο που «ενεργούσε ωσάν να μην υπήρχε αύριο» και επεσήμανε πως, με το πέρασμα του χρόνου, ο ίδιος επιχείρησε να ανακατασκευάσει την εικόνα του μέσα από αφηγήματα που ο ερευνητής αποκαλεί «ύστερο εξορθολογισμό», δηλαδή αναδρομική δικαιολόγηση των επιλογών του.
Ωστόσο, μέσα στον όγκο των αντιδράσεων εμφανίστηκε και ένα διαφορετικό ρεύμα. Σε αναρτήσεις τους σχολιαστές κάτω από διάφορες δημοσιεύσεις προειδοποίησαν κατά της αναζήτησης ενός «κρυμμένου μυστικού» που θα εξηγούσε μονομιάς την ιστορία, τονίζοντας ότι η κυπριακή πραγματικότητα προέκυψε μέσα από πολύπλοκους συνδυασμούς αποικιοκρατίας, εθνικισμών και προσωπικών φιλοδοξιών, όχι από ένα μόνο σχέδιο ή έναν μόνο ένοχο. Άλλοι σχολιαστές έθεσαν ανοιχτά το ερώτημα των κινήτρων, υποστηρίζοντας ότι ο χαρακτηρισμός «προδότης» εξηγεί την πράξη αλλά όχι τα αίτιά της.
Τα ανοιχτά ερωτήματα
Ανάμεσα στα ζητήματα που επανήλθαν στη δημόσια συζήτηση, είναι το γιατί δεν ζητήθηκε ποτέ επισήμως από την Κυπριακή Δημοκρατία η έκδοση προσώπων που θεωρούνταν αποδεδειγμένοι συνεργάτες των βρετανικών αρχών. Νομικοί σχολιαστές επεσήμαναν ότι οι σχετικές πράξεις είχαν διαπραχθεί πριν από την ίδρυση του Κυπριακού Κράτους και δεν συνιστούσαν αδίκημα βάσει του τότε ισχύοντος αποικιακού δικαίου, γεγονός που καθιστούσε νομικά ανέφικτο ένα τέτοιο αίτημα. Άλλοι διατύπωσαν την υπόθεση ότι μια τέτοια διαδικασία θα αναδείκνυε και εσωτερικές συγκρούσεις μέσα στην ίδια την οργάνωση, τις οποίες πολλοί δεν είχαν πρόθεση να ανοίξουν.
Παράλληλα, στοιχεία που κυκλοφόρησαν διαφέρουν μεταξύ τους σε βασικά σημεία, όπως το ύψος της αμοιβής που φέρεται να έλαβε ο Αντωνιάδης για τη συνεργασία του, με παλαιότερο δημοσίευμα των New York Times να κάνει λόγο για ποσό είκοσι χιλιάδων λιρών το 1959 και προφορικές μαρτυρίες να αναφέρουν πολύ μικρότερα ποσά για το σύνολο των συνεργατών. Καταγράφηκε, επίσης, χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί επισήμως, ισχυρισμός για τηλεοπτική συνέντευξη που φέρεται να είχε δώσει ο ίδιος το 1994, η οποία δεν προβλήθηκε ποτέ μετά από αντιδράσεις οργανώσεων αγωνιστών, και το αρχείο της, σύμφωνα με πηγή, αναζητείται ακόμη.
Η ίδια η οργάνωση, σύμφωνα με έκδοση του Συνδέσμου Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-59, έχει αναφέρει ότι εντόπισε και εκτέλεσε περίπου 80 πρόσωπα που θεωρήθηκαν συνεργάτες του εχθρού κατά τη διάρκεια του αγώνα, αριθμός που δείχνει το μέγεθος του φαινομένου πέρα από τη μεμονωμένη περίπτωση του Αντωνιάδη. Η υπόθεσή του, όμως, ξεχωρίζει επειδή ο ίδιος όχι μόνο επέζησε, αλλά έζησε δεκαετίες υπό βρετανική προστασία, γεγονός που πολλοί σχολιαστές θεωρούν ενδεικτικό μιας ευρύτερης, λιγότερο γνωστής πλευράς της αποαποικιοποίησης της Κύπρου.
Κυκλοφόρησε ακόμη κατάλογος με ονόματα προσώπων που κατηγορούνται ως συνεργάτες των βρετανικών αρχών εκείνης της περιόδου. Η δημοσιοποίηση τέτοιων καταλόγων, όπως και η επίκληση προφορικών μαρτυριών δεκαετιών, δείχνει πόσο μεγάλο μέρος αυτής της ιστορίας εξακολουθεί να στηρίζεται σε αφηγήσεις που δεν έχουν περάσει από αυστηρή ιστορική διασταύρωση, κάτι που οι ίδιοι οι ερευνητές της περιόδου επισημαίνουν ως πρόβλημα.
Στο ίδιο διάστημα, ελάχιστες φωνές επιχείρησαν να δώσουν μια λιγότερο μονοδιάστατη εικόνα του προσώπου, περιγράφοντας προσωπικές επαφές μαζί του στο Λονδίνο δεκαετίες πριν, χωρίς ωστόσο αυτές οι μαρτυρίες να αναιρούν το βάρος όσων έχουν καταγραφεί για τη δράση του κατά τον αγώνα.
Πέρα από τον μύθο
Η περίπτωση του Αντωνιάδη δεν είναι μεμονωμένη. Σε πρόσφατη ακαδημαϊκή μελέτη του, ο ιστορικός Αντρίκκος Βαρνάβα, σημειώνει ότι η ίδια η ΕΟΚΑ διατηρούσε δικό της κατάλογο «προδοτών» προς εξόντωση, βασισμένο συχνά σε προφορικές καταγγελίες μελών της, και υποστηρίζει ότι η κυπριακή κοινωνία εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να αναπαράγει έναν εθνικό μύθο γύρω από την οργάνωση. Αντίστοιχα, ο Βρετανός ιστορικός Ντέιβιντ Φρενς, έχει τεκμηριώσει, βάσει βρετανικών αρχείων, πώς η αποικιακή διοίκηση στρατολογούσε και προστάτευε συστηματικά τους συνεργάτες της, μεταφέροντάς τους στη Βρετανία όταν η θέση τους στην Κύπρο καθίστατο επικίνδυνη.
Το ερώτημα που αφήνει πίσω του ο θάνατος του Αντωνιάδη δεν αφορά πλέον μόνο το ποιος πρόδωσε ποιον. Η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας, όπως και η δυνατότητα να χτιστεί ένα ειρηνικό μέλλον πάνω σε αυτήν, φαίνεται να περνά αναγκαστικά μέσα από την πιο δύσκολη οδό. Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Ανδρέα Καουρή, μερικοί προδότες του 1955-59 ζουν ακόμα.
