Το 2024, στην τελετή αποφοίτησης του Πανεπιστημίου Κύπρου, ο αριστεύσας φοιτητής Λάμπρος Διονυσίου είπε ότι φεύγει «δίχως να γνωρίζει πότε και εάν θα γυρίσει πίσω». Η τοποθέτησή του προκάλεσε έντονη συζήτηση, όχι μόνο για το περιεχόμενό της, αλλά και γιατί αρκετοί νέοι αναγνώρισαν τον εαυτό τους σε αυτήν. Η συζήτηση αυτή συνεχίζεται. Για κάποιους, η έξοδος στο εξωτερικό αποτελεί σχεδόν προδιαγεγραμμένο βήμα. Για άλλους, είναι μια επιλογή που προκύπτει στην πορεία. Για αρκετούς, η επιστροφή παραμένει ανοιχτό ενδεχόμενο, χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα. Τέσσερις νέοι Κύπριοι μίλησαν στον «Π» για τις δικές τους διαδρομές, τις συνθήκες που συνάντησαν και τα κριτήρια με τα οποία αξιολογούν σήμερα το ενδεχόμενο να μείνουν ή να φύγουν.
Ζω όπως θέλω
Η Σταυριανή Σ., 26 ετών, εργάζεται ως δικηγόρος στο Λονδίνο. Μετά τις σπουδές της στην Αγγλία επέστρεψε προσωρινά στην Κύπρο, μέχρι να ολοκληρώσει τις εξετάσεις του Δικηγορικού Συλλόγου. Όπως αναφέρει, η απόφαση να φύγει ξανά προέκυψε πολύ γρήγορα, μέσα σε λίγες ημέρες.
Στην αρχή ζούσε με συγκατοίκους, καθώς οι απολαβές της δεν της επέτρεπαν να ζει μόνη. Σήμερα έχει καταφέρει να συντηρείται ανεξάρτητα, κάτι που για την ίδια έχει ιδιαίτερη σημασία. «Σε αυτή την οικονομία, το να μπορείς να ζεις μόνος σου στα είκοσί σου είναι σημαντικό», σημειώνει. Το κόστος ζωής στο Λονδίνο παραμένει υψηλό. Όπως λέει, υπάρχουν περιπτώσεις όπου ακόμη και ζευγάρια μοιράζονται ένα δωμάτιο σε σπίτια με πολλούς ενοίκους για να μπορέσουν να ανταπεξέλθουν, ενώ αρκετοί Κύπριοι επιλέγουν να ζουν εκτός πόλης και να μετακινούνται καθημερινά για ώρες. Η ίδια επέλεξε να ζει στο κέντρο, αναλαμβάνοντας μεγαλύτερο οικονομικό κόστος, ώστε να αποφεύγει τις μεγάλες μετακινήσεις και να νιώθει πιο άνετα στην καθημερινότητά της. Όπως εξηγεί, αυτή η επιλογή συνδέεται με τον τρόπο ζωής που θέλει να έχει. Αναφέρεται στις επαγγελματικές ευκαιρίες, στις υποδομές και στην καθημερινότητα της πόλης, τις οποίες αξιολογεί θετικά σε σχέση με την Κύπρο.
Την ίδια στιγμή, σημειώνει ότι υπάρχουν στοιχεία που της λείπουν. Η ευκολία των μετακινήσεων με αυτοκίνητο, ο καλός καιρός και η πιο άμεση κοινωνική ζωή είναι από αυτά που ξεχωρίζει. Το κλίμα στο Λονδίνο, όπως λέει, επηρεάζει την καθημερινότητα, κάτι που συχνά υποτιμάται. Παρά τη νοσταλγία, δεν εκφράζει μετανιωμένη για την απόφασή της, καθώς θεωρεί ότι η εμπειρία στο εξωτερικό της έχει προσφέρει μεγαλύτερη αυτονομία και αυτοπεποίθηση. Η ίδια βλέπει την Κύπρο ως μια πιθανή επιλογή για το μέλλον, σε διαφορετική φάση της ζωής της.
Επιστροφή χωρίς βεβαιότητα
Η Ραφαέλλα Σ. 28, βρέθηκε στο εξωτερικό αρχικά για ακαδημαϊκούς λόγους, μια επιλογή που, όπως λέει, ήταν σχεδόν δεδομένη λόγω του αγγλόφωνου σχολείου από όπου αποφοίτησε. Οι σπουδές της αποτέλεσαν θετική εμπειρία, με πρόσβαση σε δομές, υποδομές και ευκαιρίες που αξιολογεί ως ανώτερες από αυτές που συνάντησε στην Κύπρο. Παρέμεινε και για ένα διάστημα επαγγελματικά, δοκιμάζοντας στην πράξη τις συνθήκες της αγοράς εργασίας. Το βασικό εμπόδιο ήταν οικονομικό. Ως νέα απόφοιτος, δεν κατάφερε να βρει εργασία που να της επιτρέπει να ζει αυτόνομα χωρίς βασικές στερήσεις. Η επιστροφή της στην Κύπρο δεν προέκυψε ως συνειδητή επιλογή, αλλά ως αποτέλεσμα αυτής της πίεσης.
Συγκρίνοντας τα δύο περιβάλλοντα, αναφέρεται σε περισσότερες ευκαιρίες, καλύτερες απολαβές και διαφορετική εργασιακή κουλτούρα στο εξωτερικό. Ιδιαίτερα στέκεται στο work-life balance και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο εργαζόμενος. Η νοσταλγία για την Κύπρο, όπως σημειώνει, δεν αποτελεί καθοριστικό παράγοντα. Αντιμετωπίζει την παραμονή της στο νησί ως μια συνθήκη που μπορεί να αλλάξει, εφόσον προκύψουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις.
Καριέρα και προσωπικός χώρος
Ο Αλέξης Λ., 25 ετών, ζει στην Αθήνα όπου ολοκληρώνει την ειδικότητά του στην ιατρική. Η επιλογή του συνδέεται άμεσα με τις δυνατότητες εκπαίδευσης που προσφέρονται στην Ελλάδα, τις οποίες δεν βρίσκει στον ίδιο βαθμό στην Κύπρο. Όπως εξηγεί, το εύρος περιστατικών και η πρόσβαση σε εξοπλισμό, καθιστούν την εκπαίδευση πιο ολοκληρωμένη. Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι οι απολαβές για έναν ειδικευόμενο γιατρό στην Κύπρο είναι σημαντικά υψηλότερες, γεγονός που εξηγεί γιατί αρκετοί γιατροί επιστρέφουν μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσής τους.
Για τον ίδιο, όμως, η απόφαση παραμονής δεν αφορά μόνο την επαγγελματική διάσταση. Ως queer άτομο, αναφέρει ότι στην Αθήνα αισθάνεται πιο άνετα να εκφράζεται τόσο στην καθημερινότητα όσο και στον εργασιακό χώρο. Στην Κύπρο, όπως λέει, θα ήταν πιο επιφυλακτικός. Την ίδια στιγμή, δεν παραγνωρίζει τα προβλήματα της Ελλάδας, ιδιαίτερα σε ζητήματα υποδομών και λειτουργικότητας του κράτους. Αντιθέτως, θεωρεί ότι η Κύπρος υπερτερεί σε επίπεδο θεσμών και οργάνωσης. Η πιθανότητα επιστροφής του συνδέεται με κοινωνικούς παράγοντες. Εάν το περιβάλλον γίνει πιο ανοιχτό και επιτρέψει μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να επιστρέψει μόνιμα.
«Δεν χρειάζεται να ανήκεις κάπου»
Η Νάρσυ Χ., 33, αποφάσισε από πολύ νωρίς ότι θα φύγει από την Κύπρο. Στα 14 της είχε ήδη αυτή την κατεύθυνση, στα 16 έγινε δεκτή σε πανεπιστήμιο και στα 17 μετέβη στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Μεγάλωσε στα Λειβάδια Λάρνακας και, όπως περιγράφει, ένιωθε ότι το περιβάλλον ήταν περιοριστικό. Μιλά για μικρές κοινωνίες με έντονες προσδοκίες και κοινωνικούς κανόνες που δεν της επέτρεπαν να εκφραστεί όπως ήθελε. Η μετάβαση στις ΗΠΑ, και συγκεκριμένα στη Μασαχουσέτη, ήταν για την ίδια μια εμπειρία έντονης αλλαγής. Ένα πιο ανοιχτό και πολυπολιτισμικό περιβάλλον, με διαφορετικές κοινωνικές αναφορές και μεγαλύτερη αποδοχή. Αναφέρεται σε μια καθημερινότητα με περισσότερες επιλογές, δραστηριότητες και προσβάσεις, αλλά και σε μια γενικότερη αίσθηση ελευθερίας που δεν είχε βιώσει προηγουμένως. Με τα χρόνια, η εικόνα αυτή μεταβλήθηκε. Ως επαγγελματίας πλέον, με δική της εταιρεία και φορολογικές υποχρεώσεις, παρατήρησε αλλαγές στο κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον των ΗΠΑ, με τις οποίες δεν ταυτίζεται πλέον. Μέσα από ταξίδια και εμπειρίες σε διαφορετικές πολιτείες, διαπίστωσε μεγαλύτερη πόλωση και πιο έντονες κοινωνικές εντάσεις.
Η σχέση της με τον τόπο έγινε πιο σύνθετη. Τα τελευταία χρόνια μοιράζει τον χρόνο της, διατηρώντας διεθνή δραστηριότητα, με συνεργασίες σε διάφορες χώρες. Παράλληλα, έχει επιλέξει να ζει σε ορεινή περιοχή της Κύπρου, διαμορφώνοντας έναν τρόπο ζωής που ανταποκρίνεται στις δικές της ανάγκες. Όπως λέει, δεν θεωρεί απαραίτητο να «ανήκει» κανείς σε έναν τόπο. Αναγνωρίζει όμως στην Κύπρο στοιχεία που την κρατούν: Την ασφάλεια, την αίσθηση κοινότητας και την παρουσία ανθρώπων με διάθεση να δημιουργήσουν. Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των πυρκαγιών, όταν ενεργοποιήθηκε μέσω της εφαρμογής που ανέπτυξε, ήρθε σε επαφή με πολίτες που, όπως λέει, έδειξαν έμπρακτο ενδιαφέρον και στήριξη.
Αυτή η εμπειρία ενίσχυσε την επιλογή της να διατηρήσει παρουσία στο νησί. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η κινητικότητα αποτελεί συνειδητή επιλογή. Ταξιδεύει συχνά, συνεργάζεται διεθνώς και θεωρεί ότι δεν υπάρχει λόγος να περιορίζεται κανείς γεωγραφικά, ιδιαίτερα σε επαγγέλματα που το επιτρέπουν. Όπως σημειώνει, η δυνατότητα μετακίνησης και η επαφή με διαφορετικές κουλτούρες επηρεάζουν ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι πιο σημαντικές αποφάσεις της ζωής μας.
Επίλογος
Η απόφαση να μείνει ή να φύγει κανείς από την Κύπρο δεν είναι σταθερή ούτε οριστική. Αλλάζει με τις ευκαιρίες, με τις ανάγκες, με το πώς θέλει ο καθένας να χτίσει τη ζωή του. Και όσο αυτά τα δύο δεν συναντιούνται στον ίδιο τόπο, η κίνηση προς τα έξω και πίσω θα παραμένει μέρος της πραγματικότητας για πολλούς νέους.
