Για περισσότερα από 20 χρόνια αρθρογραφούσε στον «Πολίτη» η Σεβγκιούλ Ουλουντάγ, η οποία απεβίωσε την περασμένη Κυριακή 28 Ιουνίου. Μέσα από τις σελίδες της έγραφε για το όραμά της για μια κοινή Κύπρο. Έγραψε για τους αγνοούμενους και ζητούσε πληροφορίες για τα σημεία όπου είχαν ταφεί συμπολίτες μας, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι. Σήμερα, ο «Π» εις μνήμη της Σεβγκιούλ αναδημοσιεύει αποσπάσματα από δύο σειρές από κείμενα που έγραψε η αείμνηστη δημοσιογράφος. Η μία, αφορά το «Τι κάνουμε και τι δεν κάνουμε για τους αγνοούμενους», στα οποία η δημοσιογράφος έγραψε για τις εμπειρίες της από τις ανασκαφές. Μια δεύτερη σειρά από άρθρα αφορούσε τα δικά της Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης που είχε προτείνει με στόχο να έρθουν κοντά οι δύο κοινότητες.
Κρατούσαν τα πράγματά τους
Όταν κάποιος είναι «αγνοούμενος» σε μια οικογένεια, οι ζωές όσων μένουν πίσω παραλύουν εντελώς... Ιδιαίτερα οι ζωές εκείνων των οποίων οι σύζυγοι ή τα παιδιά έχουν «εξαφανιστεί»... Κατά τη διάρκεια της ερευνητικής μου δημοσιογραφίας σχετικά με τους «αγνοούμενους», είδα και άκουσα πολλά δραματικά περιστατικά. Όταν επισκέπτεστε το σπίτι κάποιας της οποίας ο σύζυγος έχει «εξαφανιστεί», συνήθως είναι πολύ καθαρό και τακτοποιημένο... Γιατί; Επειδή πιστεύουν ότι οι σύζυγοί τους είναι ζωντανοί και θα επιστρέψουν ανά πάσα στιγμή, έτσι όλα πρέπει να είναι έτοιμα γι' αυτούς. Ένα από τα εντυπωσιακά περιστατικά που είχα συναντήσει ήταν μία γυναίκα της οποίας ο σύζυγος και ο γιος της είχαν «εξαφανιστεί» το 1974. Αναγκάστηκε και αυτή να γίνει πρόσφυγας από το σπίτι της στην Κώμη Κεπήρ. Είχε πάρει μαζί της όλα τα ρούχα τους, τις πιτζάμες, τα παπούτσια, ακόμα και τα παιχνίδια του γιου της και τα κρατούσε μαζί της πάντα. Μία άλλη είχε βάψει αυτά τα παπούτσια και τις μπότες και τα γέμισε με εφημερίδες για να μην χάσουν το σχήμα τους και τα γυάλιζε κάθε τόσο για να είναι έτοιμα να τα φορέσουν ο σύζυγός της και ο γιος της όταν θα επέστρεφαν μετά το 1974. Μία Τουρκοκύπρια γυναίκα, της οποίας ο γιος ήταν «αγνοούμενος», απαγόρευε στα εγγόνια της να κόβουν φρούτα από τα δέντρα της - όλα τα πορτοκάλια και τα μανταρίνια στον κήπο της έπρεπε να είναι έτοιμα για να τα μαζέψει ο γιος της όταν επιστρέψει.
Αφανείς ήρωες
Η Σεβγκιούλ χαρακτήρισε αφανείς ήρωες αυτούς που αναζήτησαν μόνοι τους τους ανθρώπους τους, αλλά και τους αναγνώστες που έδιναν πληροφορίες: Πολλοί Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι συγγενείς «αγνοουμένων», απογοητευμένοι από τα χρόνια που περνούσαν και δεν επέστρεφαν οι συγγενείς τους, πήραν το θέμα στα χέρια τους και προσπαθούσαν να βρουν πληροφορίες για το τι είχε συμβεί στους δικούς τους συγγενείς, καθώς και να βοηθήσουν να βρεθούν πληροφορίες για άλλους «αγνοούμενους». Υπάρχουν και οι άλλοι «αφανείς ήρωες» που εργάζονται αθόρυβα και επίμονα σε όλη την Κύπρο για να βοηθήσουν στην επίλυση αυτού του πολύ ανθρωπιστικού ζητήματος χωρίς να το πολιτικοποιήσουν και χωρίς να πάρουν θέση. Πολλοί από τους Τουρκοκύπριους και Ελληνοκύπριους μου τηλεφώνησαν και μου έδωσαν πληροφορίες για τις οποίες γράφω τις τελευταίες δύο δεκαετίες, και επίσης έδειξαν πιθανούς τόπους ταφής, εργαζόμενοι χωρίς κανένα αντάλλαγμα και με όλη τους την καρδιά.
Μαζικοί τάφοι
Ενδιαφέροντα όσα είχε γράψει και για τους μαζικούς τάφους: Υπάρχουν μαζικοί τάφοι και τόποι ταφής σε όλη την Κύπρο και αυτοί δεν δημιουργήθηκαν από ξένους αλλά από Κύπριους στις δύο πλευρές ξεκινώντας από το 1963 και συνεχίζοντας το 1974. Από την Πάφο μέχρι τον Λυθροδόντα, από την Πόλη μέχρι τη Γαλάτεια, από τη Σίντα μέχρι τη Λύση, από το Τζιάος μέχρι το Τρίκωμο, τέτοιοι τόποι μαζικών τάφων υπάρχουν σε όλη την Κύπρο. Και μπορώ πραγματικά να πω ότι οι πολιτικοί/άνθρωποι σε θέσεις κλειδιά και των δύο πλευρών πάντα προσπαθούσαν να κρύψουν τέτοιους μαζικούς τάφους, αφού η ρητορική τους είναι ότι οι ίδιοι είναι το «μοναδικό θύμα» της κυπριακής σύγκρουσης και απεχθάνονται να παραδεχτούν ότι άνθρωποι από τη δική τους πλευρά έχουν στην πραγματικότητα σκοτώσει και θάψει ανθρώπους σε μη σηματοδοτημένους μαζικούς τάφους.
Απειλές και από τις δύο πλευρές
Η Σεβγκιούλ έγραψε και για τις απειλές που δέχθηκε: Δέχτηκα πολλές απειλές και από τις δύο πλευρές της διαχωριστικής γραμμής στην Κύπρο. Μερικές από τις πιο σοβαρές απειλές που δέχτηκα ήταν από το Τζιάος, τη Σίντα, την Αγυιά Κεπήρ, τη Γαλάτεια, από κάποιους Ελληνοκύπριους από το Τρίκωμο που είχαν σκοτώσει και «εξαφάνισαν» ανθρώπους το 1964 κ.λπ. Με παρενοχλούσαν συνεχώς στο τηλέφωνο και κάποιοι ήρθαν ακόμα και στον χώρο εργασίας μου και με απείλησαν ανοιχτά. Προσπάθησαν ακόμα να κάνουν τον Τουρκοκύπριο ηγέτη εκείνης της εποχής να μιλήσει μαζί μου και να με πιέσει. Προσπάθησαν να «απαγάγουν» τον εκδότη της εφημερίδας μας εκείνη την εποχή, τον Cenk Mutluyakali - τον πήραν σε μια αποθήκη και κλείδωσαν τις πόρτες και του ζήτησαν να με σταματήσει να γράφω.
Το όραμα για συμφιλίωση
Και φυσικά, οι αναφορές της για τον κοινό τόπο: Πώς μπορούμε να τις χρησιμοποιήσουμε με διαδραστικό τρόπο στα σχολεία μας; Πώς μπορούμε να επιλέξουμε ιστορίες από όλες τις κοινότητες της Κύπρου που έχουν επηρεαστεί και πώς μπορούμε να συγκεντρώσουμε αυτές τις ιστορίες με ουσιαστικό τρόπο για να διδάξουμε στα παιδιά μας ότι ο πόνος των συγγενών των «αγνοουμένων» δεν είναι «ελληνικός πόνος» ή «τουρκικός πόνος», αλλά ουσιαστικά και μόνο «ανθρώπινος πόνος» και ότι σε ολόκληρο τον κόσμο είναι ο ίδιος πόνος για όλους τους συγγενείς των «αγνοουμένων». Πρέπει να το προχωρήσουμε περαιτέρω με άλλα βιβλία που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι εκπαιδευτικοί, αν θέλουν να διδάξουν κοινά θέματα στα παιδιά των σχολείων και στις δύο πλευρές της διαχωριστικής γραμμής. Να μεταφέρουμε τις ιστορίες απλών ανθρώπων της χώρας μας για τους «αγνοούμενους» και να βοηθήσει στην ανάπτυξη περαιτέρω υλικού για τη διδασκαλία αυτού του ευαίσθητου θέματος στα σχολεία και στις δύο πλευρές.
Τι να κάνουμε
Η δημοσιογράφος είχε προτείνει πολλές λύσεις κατά καιρούς: Τα πράγματα «κολλάνε» στο επίπεδο του «ναι» ή του «όχι», αλλά δεν υπάρχει χώρος για το «ίσως, θα μπορούσε να γίνει αυτό και με άλλο τρόπο». Το έχω παρατηρήσει κατά τη διάρκεια της πορείας μου τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες - ότι οι άνθρωποι υποστηρίζουν ιδέες ή αντιτίθενται σε ιδέες σαν να υποστηρίζουν μια ποδοσφαιρική ομάδα. Αλλά η ζωή χρειάζεται να πάει πιο πέρα από αυτό και με λίγη κατανόηση των αιτιών τέτοιων «θέσεων/στάσεων», ίσως μπορούμε να σκεφτούμε ιδέες που υπάρχουν, έχουν δοκιμαστεί, έχουν εφαρμοστεί σε άλλες χώρες για την Κύπρο. Ένα πράγμα που έχω παρατηρήσει ως ακτιβίστρια για την ειρήνη κατά τη διεξαγωγή εργαστηρίων είναι η έλλειψη φαντασίας των ομάδων όταν πρόκειται για το μέλλον.
Τα ΜΟΕ της Σεβγκιούλ
Μετά τις ανακοινώσεις για περαιτέρω Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης από τον Χριστοδουλίδη, η Σεβγκιούλ είχε προτείνει δικά της «ΜΟΕ» που θα βοηθήσουν τις δύο κοινότητες να έρθουν πιο κοντά:
1. Να φέρουμε τις οικογένειες κοντά
• Δημιουργία προγράμματος ανταλλαγής και γνωριμίας οικογενειών από τις δύο κοινότητες.
• Ενίσχυση της αλληλοκατανόησης μέσω κοινών επισκέψεων και φιλοξενίας.
• Καλλιέργεια διαπροσωπικών σχέσεων και εμπιστοσύνης.
2. Βοηθώντας με τις μεταφράσεις
• Δημιουργία δωρεάν μεταφραστικού κέντρου για δικοινοτικές δράσεις.
• Χρηματοδότηση της υπηρεσίας από ευρωπαϊκά κονδύλια.
• Απλή και εύχρηστη διαδικασία πρόσβασης στις υπηρεσίες μετάφρασης.
3. Αντιμετωπίζοντας το παρελθόν
• Διοργάνωση κοινών συζητήσεων για την πρόσφατη ιστορία της Κύπρου.
• Διερεύνηση ιστορικών γεγονότων με στόχο την αμοιβαία κατανόηση και όχι την αντιπαράθεση.
• Ανάδειξη προσωπικών μαρτυριών και ιστοριών ανθρωπιάς από όλες τις κοινότητες.
4. Ινστιτούτο διαλόγου και συμφιλίωσης
• Προώθηση συστηματικού διαλόγου και ανταλλαγής εμπειριών με άλλες περιοχές συγκρούσεων, όπως Ισραήλ, Παλαιστίνη κ.λπ.
• Διοργάνωση σεμιναρίων, ερευνών και εκπαιδευτικών δράσεων για την ειρήνη και τη συμφιλίωση.
• Αξιοποίηση της υφιστάμενης κυπριακής τεχνογνωσίας και συνεργασία με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
5. Μόνιμες εκθέσεις για το παρελθόν
• Δημιουργία μόνιμων και περιοδικών εκθέσεων για την ιστορία της Κύπρου.
• Παρουσίαση αντικειμένων και ιστοριών από τις διακοινοτικές συγκρούσεις.
• Δημιουργία διαδραστικού χάρτη με ιστορικά γεγονότα και ιστορίες αλληλεγγύης μεταξύ των κοινοτήτων.
6. Συνεργασία ιδιωτικών σχολείων
• Ανάπτυξη συνεργασιών με ιδιωτικά σχολεία για εκπαιδευτικές δράσεις.
• Παρουσίαση άγνωστων πτυχών της κυπριακής ιστορίας και παραδειγμάτων ανθρωπισμού.
• Πρωτοβουλίες από συνδικαλιστικές οργανώσεις των δύο κοινοτήτων.
• Πιλοτική εφαρμογή στα ιδιωτικά σχολεία με προοπτική επέκτασης.
7. Ευκαιρίες συνεργασίας για επαγγέλματα
• Δημιουργία προγραμμάτων ανταλλαγής επαγγελματιών μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
• Συνεργασία επαγγελματικών συλλόγων και επιμελητηρίων (Δικηγορικός Σύλλογος, ΕΒΕ κ.ά.), ακολουθώντας το παράδειγμα της Ένωσης Συντακτών.
• Απόκτηση εμπειρίας σε χώρους εργασίας της άλλης κοινότητας.
• Οργάνωση κοινών επισκέψεων και ανταλλαγών εμπειριών σε χώρες της ΕΕ.
8. Ευκαιρίες συνεργασίας νέων
• Προώθηση κοινών εθελοντικών δράσεων νέων στην Κύπρο και το εξωτερικό.
• Συμμετοχή σε ανθρωπιστικές αποστολές (σεισμόπληκτες και πυρόπληκτες περιοχές).
• Κοινές εθελοντικές επισκέψεις σε γηροκομεία.
• Στήριξη της οργάνωσης από συνδικαλιστικές και νεανικές οργανώσεις.
9. Κοινά βιβλία
• Αξιοποίηση και επέκταση των πολύγλωσσων βιβλίων του AHDR ως εκπαιδευτικό υλικό.
• Βελτίωση του προγράμματος λογοτεχνικών μεταφράσεων.
• Προώθηση της αμοιβαίας γνωριμίας των κοινοτήτων μέσω της λογοτεχνίας.
10. Κατασκηνώσεις νέων
• Επέκταση δικοινοτικών κατασκηνώσεων νέων στην Κύπρο και το εξωτερικό.
• Αξιοποίηση του Κοινοτικού Κέντρου Κορμακίτη για εκπαιδευτικές δράσεις.
• Ενίσχυση της δημιουργίας φιλιών και της διαπολιτισμικής συνεργασίας.
11. Κυπριακό φαγητό
• Ανάπτυξη προγραμμάτων γνωριμίας με την κυπριακή γαστρονομία.
• Προβολή τοπικών γεύσεων μέσα από εκπομπές, παρουσιάσεις και διαγωνισμούς.
• Συνεργασία επιμελητηρίων και εστιατορίων για την υλοποίηση των δράσεων.
