Η επόμενη βιομηχανική επανάσταση;

*Νεκτάριου Μιχαήλ

Η πρώτη βιομηχανική επανάσταση ήταν η περίοδος μεταξύ 1760 και 1840, η οποία χαρακτηρίστηκε από πιο αποδοτικές και σταθερές διαδικασίες παραγωγής, σε μεγάλη κλίμακα, με στόχο τη μείωση του κόστους εργασίας. Η μετάβαση αυτή, με πρωτοστάτη τη Μεγάλη Βρετανία γύρω στο 1760 και η οποία έφτασε στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι το 1840, κατέληξε να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο του δυτικού κόσμου. Όπως ήταν αναμενόμενο, η βιομηχανία κατέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της συνολικής παραγωγής, ενώ το μερίδιο των υπηρεσιών στο ΑΕΠ των Ηνωμένων Πολιτειών (ΗΠΑ) και του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ) ανερχόταν σε περίπου 40% το 1840.

Η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση (τέλη του 19ου και αρχές του 20ου αιώνα) χαρακτηρίστηκε από ραγδαίες επιστημονικές ανακαλύψεις, τυποποίηση και μαζική παραγωγή, καθώς και από την ευρεία χρήση του τηλεγράφου και των σιδηροδρόμων. Αυτό οδήγησε σε μείωση της ανθρώπινης εργασίας στις παραδοσιακές βιομηχανίες, ενώ η ηλεκτροδότηση εξάλειψε τον περιορισμό του σκοταδιού και η παραγωγή μετατοπίστηκε επίσης προς τον τομέα των υπηρεσιών. Μέχρι το 1910, το μερίδιο των υπηρεσιών στο ΑΕΠ των ΗΠΑ και του ΗΒ είχε αυξηθεί σε περίπου 51%.

Η τρίτη βιομηχανική επανάσταση ήταν μάλλον μια λανθασμένη ονομασία: η εποχή της πληροφορίας, η οποία ξεκίνησε στα μέσα του 20ούκ αιώνα, συνδέθηκε με την ανάπτυξη του ημιαγωγού και, ενώ ο υπολογιστικός εξοπλισμός ήταν καθοριστικός για την εξέλιξή της, το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής προήλθε από το σχετικό λογισμικό και τις υπηρεσίες που αυτό δημιούργησε. Ως αποτέλεσμα της ραγδαίας ανάπτυξης αυτών των τομέων, το μερίδιο των υπηρεσιών στις ΗΠΑ αυξήθηκε σε σχεδόν 70% έως το 1980. Μετά την επανάσταση του διαδικτύου, το μερίδιο των υπηρεσιών στο ΑΕΠ αυξήθηκε περαιτέρω, φτάνοντας περίπου το 80% για τις ΗΠΑ και περίπου το 75% για το Ηνωμένο Βασίλειο έως το 2016.

Η τέταρτη; Ο ιδρυτής του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, Κλάους Σβάμπ, πρότεινε το 2016 ότι είχε ήδη ξεκινήσει, επισημαίνοντας ότι οι εξελίξεις, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η γονιδιακή επεξεργασία και η προηγμένη ρομποτική, αντιπροσωπεύουν μια σημαντική μετατόπιση στον βιομηχανικό καπιταλισμό. Άλλοι έχουν επισημάνει ότι η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση σηματοδοτεί την αρχή της εποχής της φαντασίας.

Είναι ενδιαφέρον ότι η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση παρουσιάζει περισσότερες ομοιότητες με την πρώτη παρά με τις άλλες. Ενώ το μερίδιο των υπηρεσιών αυξήθηκε με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι ανάγκες αντικατάστασης κεφαλαίου ήταν χαμηλότερες λόγω της μαζικής παραγωγής, της τυποποίησης και των εξελίξεων στον τομέα του λογισμικού, η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση απαιτεί σημαντικές επενδύσεις κεφαλαίου για την υποστήριξη των δομών υπηρεσιών που απαιτούνται.

Ένα παράδειγμα αποτελεί η ενεργειακή απαίτηση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία ανέρχεται σε 400 τεραβατώρες ετησίως, ή περίπου το 1,5% της συνολικής παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας· οι προβλέψεις του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) υποδηλώνουν ότι θα μπορούσε να υπερδιπλασιαστεί έως το 2030. Αυτό θα μπορούσε να απειλήσει τη σταθερότητα του δικτύου και να αυξήσει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, καθώς και να μειώσει τον κύκλο ζωής του υλικού και να αυξήσει την κατανάλωση νερού για την ψύξη των μικροτσίπ. Ο μόνος τρόπος για να επιλυθεί αυτό το ζήτημα είναι μέσω αυξημένων δαπανών σε υποδομές, οι οποίες, σύμφωνα με πρόσφατες εκτιμήσεις, θα μπορούσαν να ανέλθουν σε 7 τρισεκατομμύρια δολάρια (περίπου το 30% του ΑΕΠ των ΗΠΑ), μόνο για τα κέντρα δεδομένων.

Αυτές οι τεράστιες δαπάνες για υποδομές δεν έχουν προηγούμενο τις τελευταίες δεκαετίες. Εκτός από την ανοικοδόμηση της Ευρώπης μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τίποτα τέτοιας κλίμακας δεν έχει συμβεί από τότε. Το μεγάλο κύμα επενδύσεων στην υπολογιστική ισχύ, τα κέντρα δεδομένων και την ηλεκτρική ενέργεια, συνεπάγεται μια ουσιαστική μετατόπιση στα επενδυτικά πρότυπα. Σε έντονη αντίθεση με τις προηγούμενες δεκαετίες, ακόμη και οι εταιρείες λογισμικού παρουσιάζουν υψηλότερες κεφαλαιουχικές δαπάνες· οι Alphabet, Amazon, Microsoft και Meta σχεδιάζουν να δαπανήσουν 725 δισεκατομμύρια δολάρια σε κεφαλαιουχικές δαπάνες, αύξηση 77% σε σχέση με πέρυσι.

Οι υψηλότερες κεφαλαιουχικές δαπάνες είναι επίσης πιθανό να έχουν ευρύτερες συνέπειες. Σε αντίθεση με τις δαπάνες για υπηρεσίες, οι οποίες ουσιαστικά ισοδυναμούν με μισθούς, τα κεφαλαιουχικά αγαθά απαιτούν μηχανήματα, πρώτες ύλες, άλλα αγαθά, καύσιμα κ.λπ. Καθώς η ζήτηση για αυτά αυξάνεται, είναι πιο πιθανή μια αύξηση των τιμών σε ολόκληρη την οικονομία. Ο λόγος είναι ότι, ενώ οι δαπάνες για υπηρεσίες κατευθύνονται προς άτομα που ήδη αμείβονται με υψηλούς μισθούς (π.χ. προγραμματιστές) και έχουν ελάχιστα κίνητρα να αυξήσουν την κατανάλωση τους, οι εν λόγω κεφαλαιουχικές δαπάνες επηρεάζουν ένα πολύ ευρύτερο φάσμα της οικονομίας, επιτρέποντας στον τελικό δικαιούχο — τον εργαζόμενο σε έναν κλάδο που διαφορετικά δεν θα είχε αποκομίσει κέρδη — να αποκομίσει τα οφέλη από αυτή την έξαρση της δραστηριότητας. Τα άτομα σε αυτούς τους κλάδους έχουν συνήθως μεγαλύτερη διάθεση για κατανάλωση, επομένως είναι πιο πιθανό να αυξήσουν τις δαπάνες τους και να ωθήσουν τις τιμές προς τα πάνω.

Έτσι, καθώς ο κόσμος φαίνεται να απομακρύνεται από το μοντέλο που βασιζόταν στις υπηρεσίες και κυριάρχησε στη μεταπολεμική εποχή και να κατευθύνεται προς έναν αυξημένο ρόλο του κεφαλαίου, είναι πολύ πιο πιθανό η ανάπτυξη να είναι πληθωριστική. Αυτό έχει ευρύτερες επιπτώσεις για τη συνολική οικονομία, καθώς οι αποδόσεις των ομολόγων είναι πιθανό να αναπροσαρμοστούν σημαντικά: ακόμη και με επιτόκια πολιτικής στο 2%, ένας αναμενόμενος πληθωρισμός 3% συνεπάγεται απόδοση, στην καλύτερη περίπτωση, 5%. Οι υψηλότερες αποδόσεις απειλούν τη βιωσιμότητα του δημόσιου χρέους, ειδικά σε υπερχρεωμένες χώρες. Κατά ειρωνικό τρόπο, οι υψηλότερες κεφαλαιουχικές δαπάνες του ιδιωτικού τομέα επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να προχωρήσουν σε αργές και σταθερές περικοπές δαπανών χωρίς να βλάψουν την ανάπτυξη.

Μένει να δούμε πόσο μόνιμη θα είναι αυτή η αύξηση των κεφαλαιουχικών δαπανών και ακριβώς πόσο από αυτή θα κατανεμηθεί στα επόμενα χρόνια. Εάν συνεχιστεί, η εποχή του χαμηλού πληθωρισμού θα έχει περάσει ανεπιστρεπτί.

*Επικεφαλής Οικονομολόγου, Τράπεζα Κύπρου. Οποιεσδήποτε απόψεις ή γνώμες εκφράζονται στο παρόν, είναι προσωπικές. Το άρθρο αναδημοσιεύεται από το Μπλοκ της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών. (https://cypruseconomicsociety.org/blog/blog-posts/)