Ηγεσία είναι η ικανότητα ενός ατόμου να επηρεάζει και να καθοδηγεί άλλους προς την επίτευξη ενός κοινού οράματος ή στόχου, μετατρέποντας το όραμα σε πραγματικότητα. Περιλαμβάνει τη διαδικασία συλλογής ιδεών, ενσωμάτωσης αξιών και δημιουργίας κατάλληλου περιβάλλοντος για την επίτευξη στόχων.
Στο παρόν άρθρο θα ασχοληθούμε με τον όρο «ηγεσία», όπως αυτός εφαρμόζεται στους ηγέτες οργανισμών και επιχειρήσεων.
- Αυταρχική ηγεσία
Κατάλληλη όταν η ομάδα του χρειάζεται ισχυρή καθοδήγηση και σε καιρούς κρίσεως. Ακατάλληλη όταν τα μέλη της ομάδας είναι πιο έμπειρα από τον ηγέτη. Για αυτόν ισχύει το «αποφασίζω και διατάσσω» με αποτέλεσμα οι υφιστάμενοί του να μην μπορούν να εργάζονται αυτόνομα ούτε και να πειραματίζονται. Αν ο ηγέτης είναι διευθυντής θα είναι μικρομάνατζμεντ.
- Μετασχηματιστική ηγεσία
Μετασχηματιστική ηγεσία είναι μια μορφή ηγεσίας βάσει της οποίας ο ηγέτης προσδιορίζει τις αναγκαίες αλλαγές, δημιουργεί ένα όραμα –το οποίο θα εμπνέει και θα καθοδηγεί τους υπαλλήλους για επίτευξη των αλλαγών αυτών– και επιτυγχάνει τις αλλαγές με τη δέσμευση όλων των μελών της ομάδας της οποίας ηγείται.
- Αυθεντική ηγεσία
Βάσει της αυθεντικής ηγεσίας ο ηγέτης γίνεται αποδεκτός από τους υφισταμένους του και αναπτύσσει ειλικρινείς σχέσεις μαζί τους, στηριζόμενες σε ηθικές αξίες.
- Υπηρετική ηγεσία
Σύμφωνα με την υπηρετική ηγεσία ο ηγέτης δίνει ιδιαίτερη σημασία στον ρόλο του ως υπεύθυνος για τους πόρους (υλικούς και ανθρώπινους) του οργανισμού στον οποίο εργάζεται. Με τον τρόπο αυτόν οι ηγέτες μαθαίνουν να υπηρετούν τους άλλους, ενώ πετυχαίνουν, ταυτόχρονα, και τους στόχους του οργανισμού.
- Πνευματική ηγεσία
Πνευματική ηγεσία είναι μια μορφή ηγεσίας σύμφωνα με την οποία ο ηγέτης παρωθεί και εμπνέει τους υφισταμένους του, μεταλαμπαδεύοντάς τους:
- το όραμά του να εξυπηρετεί τα συμφέροντα του οργανισμού, και
- τη δέσμευσή του για μια εταιρική κουλτούρα βασισμένη σε αλτρουιστικές αξίες με στόχο τη δημιουργία στελεχών με υψηλό ηθικό, υψηλή παραγωγικότητα και πλήρη αφοσίωση στον οργανισμό στον οποίο εργάζονται.
- Υποδειγματική ηγεσία
Οι υποδειγματικοί ηγέτες χαράσσουν δρόμους, μεταδίδουν στους υφισταμένους τους ένα κοινό όραμα, αμφισβητούν τις διαδικασίες, επιτρέπουν πρωτοβουλίες και ενθαρρύνουν το προσωπικό τους.
- Ηθική ηγεσία
Πρόκειται για μια μορφή ηγεσίας που στηρίζεται σε ηθικές αρχές και αξίες. Ο ηγέτης σέβεται τα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια των υφισταμένων του και η ηθικότητά του αντικατοπτρίζεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τη δύναμή του, όταν λαμβάνει αποφάσεις από τις οποίες επηρεάζονται οι υφιστάμενοί του.
- Ευέλικτη ηγεσία
Ευέλικτος είναι ο ηγέτης που εφαρμόζει την κατάλληλη μορφή ηγεσίας ανάλογα με την υπόθεση που έχει να αντιμετωπίσει κάθε φορά.
- Ηγεσία ανάλογα με την περίσταση
Ο βαθμός καθοδήγησης (σχετικά με την εργασία) και ο βαθμός κοινωνικο-συναισθηματικής υποστήριξης (αναφορικά με τις σχέσεις του ηγέτη με την ομάδα και τα μέλη της), που ένας ηγέτης πρέπει να εφαρμόζει, εξαρτώνται από την κάθε περίπτωση και την ωριμότητα της ομάδας (και των μελών της).
- Οραματιστική ηγεσία
Ο οραματιστής ηγέτης προβλέπει τις προοπτικές και τις επερχόμενες αλλαγές και λαμβάνει μέτρα ώστε οι αλλαγές αυτές να τον βρουν προετοιμασμένο για να τις αντιμετωπίσει και να τις αξιοποιήσει. Βασική προτεραιότητα του οραματιστή ηγέτη είναι ο μετασχηματισμός της εταιρικής κουλτούρας του οργανισμού του οποίου ηγείται, ώστε αυτή να αποτελέσει το κατάλληλο πλαίσιο για πραγματοποίηση του οράματός του (του οργανισμού).
- Ανθρώπινη ηγεσία
Ο ανθρώπινος ηγέτης εμπνέει τους υπαλλήλους του, προωθεί την αλληλοκατανόηση και σέβεται τις απόψεις των υπαλλήλων του. Με τον τρόπο αυτόν μειώνεται η αντίδραση των υπαλλήλων στις αλλαγές, οι οποίες είναι σήμερα απαραίτητες προκειμένου να πετύχει ένας οργανισμός. Ταυτόχρονα, η συμπεριφορά αυτή του ηγέτη τον βοηθά να είναι πιο δημιουργικός και πιο αποτελεσματικός όσον αφορά την επίλυση προβλημάτων.
- Υπεύθυνη ηγεσία
Ο όρος «υπεύθυνη ηγεσία» αναφέρεται σε ηγέτες οι οποίοι ανταποκρίνονται πλήρως στον ηγετικό τους ρόλο, χειριζόμενοι -με τιμιότητα και με βάση τους νόμους του κράτους και τους ηθικούς νόμους- τους μετόχους, τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους προμηθευτές και γενικά όλους όσοι εργάζονται/συνεργάζονται με τον οργανισμό. Επίσης είναι πρόθυμοι να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους για τις συνέπειες των πράξεων και της συμπεριφοράς τους.
- Ψηφιακή ηγεσία
Ψηφιακή ηγεσία σημαίνει την ικανότητα τού να ηγείται κάποιος ενός οργανισμού με στόχο τον ψηφιακό μετασχηματισμό του, ούτως ώστε ο οργανισμός να παραμείνει ανταγωνιστικός και ευπροσάρμοστος στο ταχέως μεταβαλλόμενο ψηφιακό οικοσύστημα και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
- Χαρισματική ηγεσία
Αναφέρεται σε ηγέτες με ισχυρή προσωπικότητα οι οποίοι έχουν την ικανότητα να εμπνέουν και να ενθουσιάζουν τους υφισταμένους τους. Είναι πολύ πειστικοί και χρησιμοποιούν την επιρροή τους για να παρωθούν τους υπαλλήλους τους και να δημιουργούν ισχυρές συναισθηματικές σχέσεις μαζί τους.
Καθορισμός του ιδανικού ηγέτη
Οι πιο κάτω παράμετροι καθορίζουν τον ιδανικό ηγέτη
- Ο εις και μόνος
Ο θεσμός του ενός και μόνου ηγέτη έπαυσε να υφίσταται. Η ηγεσία πρέπει τώρα να είναι πολυδιάστατη και συλλογική. Κάθε προϊστάμενος είναι και ένας ηγέτης. Με τον τρόπο αυτόν αξιοποιούνται οι ηγετικές ικανότητες όλων των προϊσταμένων.
- Οι ηγέτες γεννιούνται ή γίνονται;
Το ερώτημα αυτό, το οποίο στο παρελθόν υπήρξε το μήλο της Έριδος μεταξύ των επιστημόνων του μάνατζμεντ, έπαυσε πλέον να μας απασχολεί. Εκείνο που μας βασανίζει τώρα είναι κατά πόσο οι ηγέτες αποκτούν ηγετικές ικανότητες όταν διορίζονται. Η απάντηση είναι ασφαλώς όχι, αφού πολλοί διορισμένοι ηγέτες με πομπώδεις και εντυπωσιακούς τίτλους δεν είναι ικανοί να εμπνεύσουν και να βελτιώσουν τους υφισταμένους τους. Σημασία έχει αν ένας προϊστάμενος αναλαμβάνει πλήρως ευθύνη για τις πράξεις και τις αποφάσεις του, συνεισφέροντας με τον τρόπο αυτόν –στο προσκήνιο ή στο παρασκήνιο– στην επίτευξη των στόχων του οργανισμού.
- Οι αποστάσεις
Σήμερα οι ηγέτες πρέπει να βρίσκονται κοντά στους υφισταμένους τους, να τους συμβουλεύουν και να τους καθοδηγούν όταν χρειάζεται. Έχει ξεπεραστεί η άποψη ότι για να μπορεί ένας ηγέτης να εκτελεί αποτελεσματικά τα καθήκοντά του πρέπει να κρατά αποστάσεις από το προσωπικό του.
- Δεν υπάρχουν παντογνώστες
Οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται συλλογικά. Στο πολύπλοκο περιβάλλον που ζούμε σήμερα, δεν υπάρχουν παντογνώστες ηγέτες. Οι εισηγήσεις και η εποικοδομητική κριτική πρέπει να είναι καλοδεχούμενες από κάθε ηγέτη. Ο Αμερικανός πολιτικός Wilson Woodrow είπε κάποτε: «Δεν χρησιμοποιώ μόνο το μυαλό μου αλλά και όσο μπορώ να δανειστώ».
- Αποτελέσματα vs ηθική
Είναι αναντίλεκτο γεγονός ότι ο κάθε ηγέτης κρίνεται από τα αποτελέσματά του. Το θέμα είναι πώς πετυχαίνει τα αποτελέσματα αυτά. Μήπως χρησιμοποιεί μη ηθικές μεθόδους; Κάτι τέτοιο είναι ανεπίτρεπτο. Και πρέπει να τονιστεί πως ό,τι δεν είναι παράνομο δεν σημαίνει ότι είναι και ηθικό.
- Η δυναμικότητα της ηγεσίας
Υπάρχουν ακόμη υπέρμαχοι του δόγματος «αρχηγού παρόντος, πάσα αρχή παυσάτω». Η άποψη αυτή προσδίδει μια στασιμότητα στην έννοια της ηγεσίας. Στην πραγματικότητα η ηγεσία είναι πιο αποτελεσματική, δυναμική και ζωντανή όταν διαχέεται μέσα σε ολόκληρο το σύστημα. Με τον τρόπο αυτόν, ο κάθε προϊστάμενος είναι και ένας ηγέτης, ο οποίος άλλοτε ηγείται χαράσσοντας την πορεία του οργανισμού και άλλοτε ηγείται της οπισθοφυλακής η οποία στηρίζει την εμπροσθοφυλακή η οποία χαράσσει την πορεία.
- Ουδείς αλάνθαστος
Ο πρώην Πρόεδρος των ΗΠΑ Θεόδωρος Ρούσβελτ είπε: «Ο μόνος άνθρωπος που δεν κάνει λάθη είναι αυτός που δεν κάνει τίποτε». Ηγεσία σημαίνει εξερεύνηση, νέες ανακαλύψεις και καινοτομίες. Αν ένας ηγέτης δεν αντέχει την αποτυχία και τα λάθη θα παραμείνει στάσιμος, εφαρμόζοντας παλιές, δοκιμασμένες αλλά πεπαλαιωμένες μεθόδους. Ένας Κύπριος πετυχημένος επιχειρηματίας έλεγε στα στελέχη του: «Προτιμώ να παίρνετε 10 αποφάσεις και μόνο η μια να είναι σωστή, παρά να μην παίρνετε καθόλου αποφάσεις». Μόνο με τα λάθη αναπτύσσεται και ωριμάζει ο άνθρωπος. Φτάνει να μην τα επαναλαμβάνει.
Επίλογος
Δεν υπάρχει κάποια μορφή ηγεσίας που να ταιριάζει σε όλες τις περιπτώσεις. Ιδανικός ηγέτης είναι εκείνος που αξιολογεί την κατάσταση, αντιλαμβάνεται τις ανάγκες της ομάδας του και προσαρμόζει ανάλογα τη μορφή ηγεσίας που θα εφαρμόσει. Με την παγκοσμιοποίηση και τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας αυτή η ευελιξία απέκτησε μεγάλη σημασία. Είτε καθοδηγεί αυταρχικά την ομάδα του σε καιρό κρίσης είτε την αφήνει να εργάζεται αυτόνομα όταν αυτή είναι έμπειρη και ικανή, το κλειδί είναι να μπορεί να ανταποκρίνεται στη δυναμική που επικρατεί και που θα ακολουθήσει. Και μια τελευταία σημείωση όσον αφορά τους αυταρχικούς ηγέτες. Με την κατάλληλη εκπαίδευση και καθοδήγηση ένας αυταρχικός ηγέτης μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά σε καιρούς ομαλότητας. Όταν όμως αντιμετωπίζει πρόβλημα επανέρχεται στον παλιό «καλό» του εαυτό!
* Fellow του Ινστιτούτου Τραπεζιτών Λονδίνου | Ιδρυτικό μέλος του Κυπριακού Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών και του Κυπριακού Συνδέσμου Διεύθυνσης Ανθρώπινου Δυναμικού.
