Η επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο δεν ήταν μία τυπική στάση ούτε ακόμη μία τελετουργική επανάληψη της δέσμευσης των Ηνωμένων Εθνών στο Κυπριακό. Ο Γενικός Γραμματέας ήρθε στο νησί για να δοκιμάσει κατά πόσο μπορεί να δημιουργηθεί, πριν από τη λήξη της θητείας του, ένας οδικός χάρτης επιστροφής σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Η πιο καθαρή διατύπωση της ευρύτερης ανησυχίας του έγινε μετά την κοινή συνάντηση της 29ης Ιουλίου. Μια λύση στην Κύπρο, είπε, «είναι κρίσιμη όχι μόνο για την ειρήνη των Κυπρίων αλλά και ως παράγοντας σταθερότητας σε μια περιοχή που γίνεται επικίνδυνα ασταθής». Το μήνυμα δεν περιοριζόταν, επομένως, στο γνωστό διπλωματικό λεξιλόγιο περί επανένωσης. Ήταν ταυτόχρονα προειδοποίηση ίσως και άσκηση πολιτικής πίεσης.
Ο επίσημος λόγος της καθόδου του ήταν σαφής. Ο Γκουτέρες συναντήθηκε με τον Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουφάν Έρχιουρμαν, επιδιώκοντας να προετοιμάσει μια νέα συνάντηση «5+1», με τη συμμετοχή Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας. Η επίσκεψη ήταν η πρώτη Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο εδώ και δεκαέξι χρόνια και πραγματοποιήθηκε ενώ οι συνομιλίες παραμένουν ουσιαστικά παγωμένες από το 2017. Ο ίδιος θέλει να αφήσει πίσω του μια διαδικασία που να μπορεί να συνεχιστεί από τον διάδοχό του, έστω χωρίς την ψευδαίσθηση ότι η λύση βρίσκεται προ των πυλών.
Ασφάλεια
Γιατί, όμως, συνέδεσε τόσο έντονα το Κυπριακό με την περιφερειακή ασφάλεια; Διότι η Κύπρος δεν βρίσκεται απλώς κοντά στις εστίες κρίσης, αλλά και επειδή είναι ενσωματωμένη στη γεωγραφία, στις υποδομές και στις στρατηγικές ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου. Απέχει περίπου 207 χιλιόμετρα από τον Λίβανο και 340 χιλιόμετρα από το Ισραήλ. Στο έδαφός της λειτουργούν οι Βρετανικές Βάσεις, με το Ακρωτήρι να αποτελεί προκεχωρημένη πλατφόρμα για επιχειρήσεις στη Μέση Ανατολή. Στο Βασιλικό κτίζεται αμερικανικό ελικοδρόμιο και πολεμικός ναύσταθμος για γαλλικά και ελληνικά πολεμικά, το αεροδρόμιο Πάφου μπορεί να φιλοξενεί αμερικανικά, γαλλικά και ελληνικά αεροπλάνα. Το έδαφος και ο εναέριος χώρος της Κύπρου χρησιμοποιείται κατά καιρούς από το Ισραήλ για ασκήσεις. Στο βόρειο τμήμα της Κύπρου η Τουρκία διατηρεί 40.000 στρατό, έχει βάση για drones, τουρκικά πολεμικά ναυλοχούν στα λιμάνια της Αμμοχώστου και της Κερύνειας και κατά καιρούς φιλοξενεί μαχητικά F-16. Τον Μάρτιο, ιρανικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος έπληξε σημείο κοντά σε βρετανικό προσωπικό στη Βάση, αποδεικνύοντας ότι η γεωγραφική εγγύτητα δεν είναι θεωρητικός κίνδυνος αλλά πραγματική επιχειρησιακή έκθεση.
Αυτό πιθανότατα είχε υπόψη του ο Γκουτέρες. Όχι κατ' ανάγκην πληροφορίες για ένα συγκεκριμένο επικείμενο χτύπημα, αλλά τη συσσώρευση κινδύνων, όπως μια πολεμική σύγκρουση με το Ιράν, αναταράξεις στον Λίβανο και στη Συρία, αντιπαράθεση Ισραήλ και Τουρκίας, μεταναστευτικές πιέσεις, απειλές κατά της ναυσιπλοΐας, ενεργειακή ανασφάλεια, drones, βαλλιστικοί πύραυλοι και υβριδικές επιχειρήσεις. Σε αυτό το περιβάλλον, ένα διαιρεμένο νησί, με ξένα στρατεύματα, νεκρή ζώνη, δύο χωριστές διοικήσεις και ανταγωνιστικές εγγυήτριες δυνάμεις, διαθέτει περισσότερα σημεία τριβής και λιγότερους μηχανισμούς ενιαίας αντίδρασης.
Δυτική αρχιτεκτονική
Η Κύπρος μπήκε, συνεπώς, στην εξίσωση επειδή έχει ήδη ρόλο στη δυτική αρχιτεκτονική της περιοχής. Είναι κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχει αναβαθμίσει τη συνεργασία της με τις Ηνωμένες Πολιτείες, διατηρεί στενές σχέσεις με το Ισραήλ και την Ελλάδα και λειτουργεί ως κόμβος απομάκρυνσης αμάχων και υποστήριξης ανθρωπιστικών επιχειρήσεων μέσω του σχεδίου «Εστία». Παράλληλα, συμμετέχει στους ενεργειακούς σχεδιασμούς της Ανατολικής Μεσογείου, από το East Mediterranean Gas Forum μέχρι τα σχέδια αξιοποίησης και μεταφοράς φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας προς την Ευρώπη έως και τον οικονομικό διάδρομο Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC). Η σημασία της, επομένως, δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι ενεργειακή, διπλωματική, ανθρωπιστική και οικονομική.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην έννοια του «δυτικού σχεδιασμού». Δεν υπάρχει απαραίτητα ένα ενιαίο, πλήρως συντονισμένο σχέδιο στο οποίο όλοι ακολουθούν την ίδια γραμμή. Υπάρχουν όμως συγκλίνουσες επιδιώξεις. Οι ΗΠΑ θέλουν να περιορίσουν την ιρανική στρατιωτική επιρροή και να προστατεύσουν συμμάχους και θαλάσσιες οδούς. Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει ενεργειακή διαφοροποίηση, έλεγχο των μεταναστευτικών ροών και μεγαλύτερη παρουσία στη Μεσόγειο. Η Βρετανία θέλει να διατηρήσει την επιχειρησιακή αξία των Βάσεών της. Το Ισραήλ επιζητεί στρατηγικό βάθος και ασφαλείς περιφερειακές συνεργασίες. Μέσα σε αυτό το πλέγμα, η Ρωσία και η Κίνα βρίσκονται πράγματι στο βάθος της εικόνας, όχι όμως με τον ίδιο τρόπο που βρίσκεται το Ιράν.
Λογική Γκουτέρες
Εδώ βρίσκεται και μία κρίσιμη διάκριση. Ο Γκουτέρες δεν είναι εκπρόσωπος της δυτικής στρατηγικής ούτε η αποστολή του ΟΗΕ είναι να εντάξει την Κύπρο σε κάποιο αντι-ιρανικό ή αντι-ρωσικό μέτωπο. Η δική του λογική είναι διαφορετική και λέει ότι όσο πολλαπλασιάζονται οι περιφερειακές συγκρούσεις, τόσο πιο επικίνδυνη γίνεται κάθε άλυτη διαφορά που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, να διεθνοποιηθεί ή να μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού τρίτων δυνάμεων. Η αναφορά του στην αστάθεια πρέπει, συνεπώς, να διαβαστεί περισσότερο ως επιχείρημα υπέρ της επίλυσης του Κυπριακού και λιγότερο ως αποκάλυψη ενός μυστικού γεωπολιτικού σχεδίου.
Το Ιράν αποτελεί άμεση στρατιωτική και περιφερειακή πρόκληση. Η Ρωσία είναι ο βασικός αντίπαλος της Δύσης στο ευρωπαϊκό σύστημα ασφαλείας και επιδιώκει να διατηρεί ερείσματα στη Συρία, στην ενέργεια και στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Κίνα δρα περισσότερο μέσω επενδύσεων, λιμενικών υποδομών, εμπορίου, τεχνολογίας και οικονομικής επιρροής. Άρα, η Κύπρος δεν είναι «προκεχωρημένο φυλάκιο» μόνο απέναντι σε έναν αντίπαλο. Είναι ένας μικρός αλλά χρήσιμος κρίκος στη δυτική προσπάθεια να διατηρηθεί πρόσβαση, επιρροή και ανθεκτικότητα σε μια ζώνη όπου ανταγωνίζονται πολλές δυνάμεις.
Η αντίφαση Χριστοδουλίδη
Σε αυτή τη δυτική εξίσωση για την Κύπρο ο Νίκος Χριστοδουλίδης θεωρεί ότι συνέβαλε τα μάλα, δεν μπορεί ωστόσο να επισημάνει μια τεράστια αντίφαση. Ότι δηλαδή η Τουρκία δεν μπορεί να παρακαμφθεί. Όσο και αν ορισμένοι αναλυτές στην Ελλάδα, στην Κύπρο ή στο Ισραήλ προτιμούν να βλέπουν μια περιφερειακή αρχιτεκτονική χωρίς την Άγκυρα, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η Τουρκία είναι εγγυήτρια δύναμη στην Κύπρο, διατηρεί στρατεύματα στο βόρειο τμήμα του νησιού, ελέγχει τα στενά, διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ και αποτελεί κρίσιμο κόμβο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας, Καυκάσου, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης. Το ίδιο το ΝΑΤΟ την περιγράφει ως κεντρικό παράγοντα της νοτιοανατολικής πτέρυγάς του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία ταυτίζεται με τη Δύση σε όλα. Αντιθέτως, διατηρεί σχέσεις με τη Ρωσία, διεκδικεί αυτόνομο ρόλο, συγκρούεται με το Ισραήλ, αμφισβητεί θαλάσσιες οριοθετήσεις και επιμένει σε λύση δύο κρατών στην Κύπρο. Όμως ακριβώς αυτή η αυτονομία την καθιστά ακόμη πιο σημαντική υπό την έννοια ότι η Δύση δεν μπορεί να σχεδιάσει την ασφάλεια της περιοχής αγνοώντας την, αλλά ούτε και μπορεί να θεωρεί δεδομένη τη συμμόρφωσή της.
Η αλήθεια
Πόση αλήθεια, λοιπόν, κρύβουν οι δηλώσεις Γκουτέρες; Αρκετή. Η Κύπρος κινδυνεύει να συμπαρασυρθεί όχι επειδή αποφάσισε επισήμως να γίνει μέρος ενός πολέμου, αλλά επειδή η γεωγραφία, οι Βάσεις, οι συμμαχίες, οι ενεργειακές υποδομές και οι περιφερειακές της σχέσεις την καθιστούν μέρος του πεδίου. Όσο αυξάνεται η στρατηγική της αξία, αυξάνεται και η έκθεσή της.
Ο Γκουτέρες, επομένως, δεν ήρθε μόνο για να «ξεπαγώσει» το Κυπριακό. Ήρθε για να μεταφέρει ένα ευρύτερο μήνυμα ότι σε μια Ανατολική Μεσόγειο που αναδιατάσσεται, με την Ελλάδα, το Ισραήλ και την Τουρκία σε πλήρη ανταγωνισμό, η εκκρεμότητα της Κύπρου δεν είναι πλέον απλώς ένα παλιό πρόβλημα. Είναι κενό ασφαλείας για ολόκληρη την Εγγύς και τη Μέση Ανατολή. Όσο αυτό το κενό παραμένει, το νησί θα είναι ταυτόχρονα πολύτιμος κόμβος και ευάλωτος κρίκος.
Πώς κλείνει αυτό το κενό ασφαλείας; Με λύση του Κυπριακού αλλά υπό έναν σοβαρό όρο. Ότι η Κύπρος δεν μπορεί να συνεχίσει να είναι μέρος του προβλήματος αλλά μέρος της λύσης. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη θεωρία διατυπώνει ορθά αυτή τη θέση, αλλά στην πράξη κάνει ακριβώς το αντίθετο.
