Πυκνώνουν οι νομικές απόψεις ότι η ίδρυση και λειτουργία υφυπουργείων στην Κύπρο δεν προβλέπεται από το Σύνταγμα και κατ’ επέκταση οι νομοθεσίες που έχουν ψηφιστεί είναι αντισυνταγματικές. Οι συζητήσεις το τελευταίο διάστημα είναι πιο έντονες, με αφορμή την επικείμενη ψήφιση από τη Βουλή της νομοθεσίας για την ίδρυση του 6ου υφυπουργείου. Πέραν από την ψήφιση της νομοθεσίας για το Υφυπουργείο Μετανάστευσης, έχουν συσταθεί διά νόμου ήδη τα Υφυπουργεία Ναυτιλίας, Τουρισμού, Έρευνας Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής, Πολιτισμού και Κοινωνικής Πρόνοιας. Είναι δε άξιον απορίας γιατί από το 2018, όταν εγκρίθηκε η σύσταση του πρώτου υφυπουργείου, δεν βρέθηκε ο τρόπος, είτε από την παρούσα είτε από την προηγούμενη κυβέρνηση, να διασαφηνιστεί η συνταγματικότητα των νομοθεσιών για τα υφυπουργεία.
Η παρέλευση μεγάλου χρονικού διαστήματος ύπαρξης και λειτουργίας των υφυπουργείων κατά παράνομο τρόπο (σύμφωνα με νομικούς) ελλοχεύει μεγάλο κίνδυνο ακύρωσης αποφάσεων που λαμβάνουν και συμβάσεων που συνάπτουν. Τρεις εκ των νομικών, οι οποίοι εγείρουν επί τακτικής βάσεως θέμα αντισυνταγματικότητας των νόμων των υφυπουργείων, μίλησαν στον «Π» και εξήγησαν πού εντοπίζεται - κατά την άποψή τους - το θέμα της αντισυνταγματικότητας και με ποιες διαδικασίες μπορεί να αμφισβητηθεί η νομιμότητά τους. Κρις Τριανταφυλλίδης, Αχιλλέας Αιμιλιανίδης και Άριστος Δαμιανού παραθέτουν τους λόγους που, κατά τη νομική τους άποψη, τεκμηριώνουν το θέμα συνταγματικότητας των νόμων για τα υφυπουργεία.
Κ. Τριανταφυλλίδης: Πουθενά δεν προνοείται η δημιουργία υφυπουργείων
Μιλώντας στον «Π», ο Κρις Τριανταφυλλίδης ανέφερε ότι το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας ορίζει κατά τρόπο περιοριστικό τον αριθμό των υπουργείων που δύνανται να υφίστανται και κατανέμονται με τρόπο ρητό μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. «Πουθενά δεν προνοείται η δημιουργία υφυπουργείων. Τις θέσεις των Τουρκοκυπρίων υπουργών, με βάση το Δίκαιο της Ανάγκης (Υπόθεση Imbrahim) τις κατέλαβαν Ελληνοκύπριοι μετά την αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων το 1963. Η αδιαμφισβήτητη αύξηση της ύλης που θα πρέπει να χειρισθεί η εκτελεστική εξουσία από το 1960 μέχρι σήμερα δύναται να «καλυφθεί» διά της δημιουργίας τμημάτων/υπηρεσιών εις τα υφιστάμενα και συνταγματικά προνοούμενα υπουργεία, με επικεφαλής που μπορεί να φέρουν οιανδήποτε ονομασία (ακόμη και αυτή του υφυπουργού), με τη σημαντική διαφορά όμως ότι θα είναι δημόσιοι υπάλληλοι, θα διορίζονται από την Επιτροπή Δημόσιας Υπηρεσίας, θα υπόκειται σε προσφυγή στο Διοικητικό Δικαστήριο η απόφαση διορισμού τους κ.λπ. Δεν θα είναι πολιτικός διορισμός», εξήγησε.
Αναφορικά με το ζήτημα του διορισμού υφυπουργών, ο κ. Τριανταφυλλίδης ανέφερε ότι, «ανεξάρτητα από το παράνομο της δημιουργίας υφυπουργείων, ο διορισμός αυτός καθ’ εαυτός των υφυπουργών από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας είναι παράνομος, δεδομένου ότι εις το Σύνταγμα οι εξουσίες του Προέδρου της Δημοκρατίας (και του Τουρκοκύπριου Αντιπροέδρου όταν υπήρχε) αναφέρονται περιοριστικά (χρησιμοποιείται αυτή η λέξη) και στις εξουσίες αυτές δεν αναφέρεται αυτή του διορισμού υφυπουργών (φυσιολογικά, αφού το Σύνταγμα δεν προνοεί περί της δημιουργίας υφυπουργείων)».
Α. Δαμιανού: Ξεκάθαρη άποψη ότι υπάρχει θέμα συνταγματικότητας
Ο Άριστος Δαμιανού υποστήριξε ότι συγκεκριμένα άρθρα του Συντάγματος εναποθέτουν την εκτελεστική εξουσία στο Υπουργικό Συμβούλιο. «Ακόμη και στις περιπτώσεις που υπάρχει κατάλοιπο εξουσίας, και εκεί υπάρχει και ξεκάθαρη νομολογία και συγγράμματα ότι η εξουσία ασκείται από το Υπουργικό Συμβούλιο. Έχω ξεκάθαρη άποψη ότι υπάρχει θέμα συνταγματικότητας. Αναμέναμε από την κυβέρνηση, αν μη τι άλλο, να θωράκιζε αυτή την πολιτική πρωτοβουλία, διότι προκύπτουν και αλυσιδωτές επιπτώσεις. Λειτουργούν ήδη 5 υφυπουργεία, λαμβάνουν αποφάσεις, εκπροσωπούν διεθνώς την Κυπριακή Δημοκρατία, συνάπτουν συμβάσεις κ.λπ. Προκύπτουν λοιπόν, πολιτικά, νομικά και άλλα ζητήματα. Δεν είναι πολιτικό το ζήτημα, είναι πρωτίστως θεσμικό και συνταγματικό», ανέφερε ο κ. Δαμιανού. Διευκρίνισε ότι, κάτι ότι είναι συνταγματικό μέχρι το δικαστήριο, που είναι μόνο αρμόδιο να αποφασίσει, ότι είναι αντισυνταγματικό. Σύμφωνα με τον κ. Δαμιανού, οι υφυπουργοί παρακάθονται σε συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου, κάτι το οποίο, όπως υποστήριξε, παραβιάζει το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Περαιτέρω, ο κ. Δαμιανού υπέδειξε πως οι υφυπουργοί συμμετέχουν στην υπογραφή διακρατικών συμφωνιών, οι οποίες δεσμεύουν την Κυπριακή Δημοκρατία, κάτι το οποίο ο ίδιος θεωρεί πολύ σοβαρό, ως προς τις δεσμεύσεις που αναλαμβάνονται εκ μέρους του κράτους και γενικότερα για θέματα νομιμότητας.
Α. Αιμιλιανίδης: Οι υφυπουργοί δεν είναι μέλη του Υπουργικού
Σύμφωνα με τον Αχιλλέα Αιμιλιανίδη, «υπάρχουν άρθρα στο Σύνταγμα που καθορίζουν περιοριστικώς τα θέματα επί των οποίων ασκεί τις εξουσίες του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Για τα υπόλοιπα θέματα (το «κατάλοιπο της εκτελεστικής εξουσίας») την εξουσία ασκεί το Υπουργικό Συμβούλιο. Στις εξουσίες του εκάστοτε Προέδρου της Δημοκρατίας ιδιαίτερα σημαντική είναι η εξουσία διορισμού και παύσης των υπουργών. Στην πρακτική έχει υιοθετηθεί από προηγούμενους Προέδρους και ακολουθείται και τώρα ο διορισμός από τον ίδιο τον Πρόεδρο και άλλων αξιωματούχων, άλλοτε με πρόβλεψη ειδικής νομοθεσίας (υφυπουργών) και άλλοτε όχι. Προσωπικά διατηρώ σοβαρές επιφυλάξεις κατά πόσον είναι επιτρεπτή η, ακόμα και μέσω κοινής νομοθετικής διάταξης, αλλοίωση των συνταγματικών διατάξεων που προβλέπουν για άσκηση περιοριστικών εξουσιών από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Ορθότερο θα ήταν να προβλέπεται ο διορισμός των υφυπουργών ή άλλων αξιωματούχων από το Υπουργικό Συμβούλιο».
Ανέφερε, επίσης, ότι, «ένα ιδιαίτερα βασικό σημείο είναι ότι τα υφιστάμενα υφυπουργεία δεν υπάγονται σε κάποιο υπουργείο. Ιδρύονται διά νόμου και ουσιαστικά αφαιρούν τμήμα της δημόσιας υπηρεσίας από τις εξουσίες του Υπουργικού Συμβουλίου. Οι υφυπουργοί δεν είναι μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου. Άρα, έχουμε τμήματα της κεντρικής δημόσιας διοίκησης τα οποία δεν υπάγονται άμεσα μέσω του υφυπουργού υπό τον συντονιστικό έλεγχο του Υπουργικού Συμβουλίου. Οι υφυπουργοί δεν δικαιούνται να είναι παρόντες στη λήψη αποφάσεων. Για αυτό και στα πρακτικά αναγράφεται ότι οι υφυπουργοί και ο κυβερνητικός εκπρόσωπος αποχωρούν. Δεν έχει εξεταστεί ζήτημα θεραπείας όλων των ζητημάτων που εγείρονται, διότι δεν έχει γίνει ουσιαστική συζήτηση».
Πώς θα επανέλθει η νομιμότητα
Και οι τρεις νομικοί συμφωνούν ότι για να επανέλθει η απαραίτητη νομιμότητα, σε ό,τι αφορά τη λειτουργία των υφυπουργείων στην Κύπρο, υπάρχουν ουσιαστικά δύο επιλογές. Η πρώτη είναι, το Υπουργικό Συμβούλιο, δηλαδή το ίδιο το κράτος, να ζητήσει από τη Βουλή των Αντιπροσώπων, με νομοσχέδιο που θα υποβάλει, την ψήφιση νόμου με τον οποίο θα καταργούνται οι νόμοι με βάση τους οποίους δημιουργήθηκαν τα υφιστάμενα υπουργεία. Ωστόσο, από τη στιγμή που παρήλθε ήδη μεγάλο χρονικό διάστημα και δεν έγινε οποιαδήποτε ενέργεια από το κράτος προς αυτή την κατεύθυνση, θεωρείται απίθανο σενάριο. Ο δεύτερος και πολύ πιο πιθανός τρόπος είναι, όταν κάποιο νομικό πρόσωπο προσβάλει απόφαση υφιστάμενου υφυπουργείου και εγείρει στο δικαστήριο το ζήτημα της αντισυνταγματικότητας του υφυπουργείου/διορισμού του/της υφυπουργού, τότε το δικαστήριο θα κληθεί να αποφασίσει επί τούτου και η απόφαση θα είναι δεσμευτική για το κράτος.
