Ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ έχει εξελιχθεί στο βασικό σημείο αντιπαράθεσης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν στη μακροχρόνια σύγκρουσή τους.
Απέναντι στην επιμονή της Τεχεράνης να ελέγχει τη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό ως βασικό μέσο αποτροπής, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ανακοίνωσε το τέλος της εκεχειρίας, την επαναφορά του ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών και την επιστροφή στις πολεμικές επιχειρήσεις, με στόχο την περαιτέρω αποδυνάμωση των αμυντικών δυνατοτήτων του Ιράν και την ανάκτηση του ελέγχου των Στενών.
Ο Τραμπ ανακοίνωσε επίσης την επιβολή τέλους 20% σε κάθε δεξαμενόπλοιο που διέρχεται από τα Στενά, ένα μέτρο που χαρακτηρίζεται ανεφάρμοστο και το οποίο παρουσιάζεται ως απάντηση στο σχέδιο της Τεχεράνης να επιβάλει δικά της τέλη στα εμπορικά πλοία.
Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν διαφαίνεται προοπτική τερματισμού της σύγκρουσης. Αντίθετα, η εξέλιξη αυτή αναμένεται να επιφέρει ακόμη μεγαλύτερο οικονομικό κόστος τόσο στις δύο αντιμαχόμενες πλευρές όσο και στην ευρύτερη περιοχή και την παγκόσμια οικονομία.
Γιατί κατέρρευσε η εκεχειρία;
Η ειρωνεία είναι ότι πριν από την έναρξη των αμερικανικών και ισραηλινών επιθέσεων κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, τα Στενά του Ορμούζ δεν αποτελούσαν αντικείμενο διαμάχης. Η θαλάσσια οδός παρέμενε ανοικτή στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα, επιτρέποντας τη μεταφορά περίπου του 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου που εξάγεται από τις χώρες του Περσικού Κόλπου.
Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) έκλεισαν το στρατηγικό πέρασμα ως μέρος της απάντησής τους στη στρατιωτική εκστρατεία ΗΠΑ και Ισραήλ, προκαλώντας ελλείψεις στην παγκόσμια αγορά ενέργειας και εντείνοντας τους φόβους για διεθνή οικονομική κρίση.
Στη συνέχεια, η Τεχεράνη δημιούργησε την Αρχή Διαχείρισης των Στενών του Περσικού Κόλπου, η οποία θα μπορούσε να διαχειρίζεται τη θαλάσσια οδό, ενδεχομένως σε συνεργασία με το Ομάν, που βρίσκεται στη νότια πλευρά των Στενών. Παράλληλα, προανήγγειλε την επιβολή τέλους διέλευσης στα πλοία που χρησιμοποιούν τη συγκεκριμένη θαλάσσια οδό.
Η κυβέρνηση Τραμπ απέρριψε αυτή την πρωτοβουλία, χωρίς όμως να διαθέτει σαφές σχέδιο για την αντιμετώπισή της ή για τον τερματισμό του πολέμου. Υπό αυξανόμενη οικονομική και πολιτική πίεση, ύστερα από έξι εβδομάδες συγκρούσεων, αναγκάστηκε να στραφεί σε μια διπλωματική λύση.
Το 14 σημείων μνημόνιο κατανόησης (MOU) που υπέγραψαν τον περασμένο μήνα η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη για τον τερματισμό των εχθροπραξιών ήταν ασαφές και επιδεχόταν διαφορετικές ερμηνείες.
Ωστόσο, ήταν σχετικά ξεκάθαρο σε δύο κρίσιμα ζητήματα:
-
προέβλεπε γενική εκεχειρία διάρκειας 60 ημερών, συμπεριλαμβανομένης της διακοπής των ισραηλινών επιθέσεων στον Λίβανο, έως ότου ολοκληρωθούν οι διαπραγματεύσεις για οριστική συμφωνία,
-
προέβλεπε την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ για τη διεθνή εμπορική ναυσιπλοΐα.
Άλλα σημεία της συμφωνίας παρέμεναν ιδιαίτερα αμφιλεγόμενα, όπως το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, η αποδέσμευση ιρανικών περιουσιακών στοιχείων που έχουν παγώσει στη Δύση και η καταβολή 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανοικοδόμηση της χώρας.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου εμφανίστηκε δυσαρεστημένος με την προσωρινή συμφωνία και ο ισραηλινός στρατός συνέχισε τις επιχειρήσεις του στον Λίβανο.
Την ίδια στιγμή, ο Ντόναλντ Τραμπ βρέθηκε αντιμέτωπος με αντιδράσεις τόσο από τον Νετανιάχου όσο και από φιλοϊσραηλινούς Ρεπουμπλικανούς στις ΗΠΑ, οι οποίοι θεωρούσαν ότι το μνημόνιο ήταν υπερβολικά ευνοϊκό για το Ιράν. Παράλληλα, πολλοί Δημοκρατικοί υποστήριξαν ότι η συμφωνία υπολειπόταν της πυρηνικής συμφωνίας με το Ιράν που είχε επιτευχθεί το 2015 επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα.
Στα τέλη της περασμένης εβδομάδας, το Ιράν άνοιξε πυρ κατά πλοίων που διέρχονταν από τα Στενά χωρίς εξουσιοδότηση. Η Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ (CENTCOM) απάντησε πλήττοντας ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους, γεγονός που οδήγησε τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης να επιτεθούν σε αμερικανικές εγκαταστάσεις στην περιοχή.
Ποιος λαμβάνει τις αποφάσεις;
Με την έναρξη του πολέμου, το Ιράν υιοθέτησε μια αποκεντρωμένη δομή στρατιωτικής διοίκησης, γνωστή ως στρατηγική άμυνας "μωσαϊκό" (mosaic defence strategy). Το σύστημα αυτό επιτρέπει στους διοικητές των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης σε ολόκληρη τη χώρα να πραγματοποιούν αντίποινα ανεξάρτητα από την πολιτική ηγεσία στην Τεχεράνη.
Οι επιθέσεις της τελευταίας εβδομάδας ανέδειξαν την έλλειψη επαρκούς συντονισμού μεταξύ της πολιτικής και της στρατιωτικής ηγεσίας του Ιράν. Παράλληλα, φαίνεται να υπάρχει διάσταση απόψεων ανάμεσα στους μετριοπαθείς, που επιδιώκουν διαπραγματευτική λύση, και στους σκληροπυρηνικούς, οι οποίοι επιθυμούν να τιμωρήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις ΗΠΑ και το Ισραήλ για την έναρξη του πολέμου και τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.
Στην αντίπερα όχθη, η κυβέρνηση Τραμπ προωθεί πλέον μια πολιτική –την επιβολή τελών διέλευσης στα Στενά του Ορμούζ– που έρχεται σε αντίθεση με όσα υποστήριζε μέχρι πρόσφατα. Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε δηλώσει ότι τα Στενά αποτελούν διεθνή θαλάσσια οδό και πρέπει να παραμένουν ελεύθερα από κάθε είδους τέλη.
Ο Ντόναλντ Τραμπ δεν έχει εξηγήσει πώς ακριβώς οι ΗΠΑ θα εισπράττουν τα τέλη αυτά, ποιο θα είναι το κόστος της επιχείρησης ή με ποιον τρόπο θα αποτραπούν οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης από το να στοχοποιούν πλοία ώστε να εμποδίσουν τη διέλευσή τους.
Παράλληλα, δεν έχει αναφερθεί στις σοβαρές επιπτώσεις που θα μπορούσε να έχει το σχέδιό του στις τιμές του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και των λιπασμάτων, με κίνδυνο να οδηγήσει την παγκόσμια οικονομία σε ύφεση.
Επιπλέον, δεν έχει διευκρινίσει για πόσο διάστημα οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι διατεθειμένες να διατηρήσουν τη δαπανηρή ανάπτυξη μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων στην περιοχή.
Ένας πόλεμος χωρίς ορατό τέλος
Το ισλαμικό καθεστώς του Ιράν έχει εμπειρία σε πολέμους φθοράς. Πολέμησε επί οκτώ χρόνια με το Ιράκ (1980-1988), καταβάλλοντας τεράστιο ανθρώπινο και οικονομικό τίμημα. Στο τέλος, καμία πλευρά δεν επικράτησε. Ωστόσο, το Ιράν δεν έχασε ούτε σπιθαμή εδάφους και απέτρεψε τον τότε Ιρακινό δικτάτορα Σαντάμ Χουσεΐν – ο οποίος είχε την υποστήριξη της Ουάσιγκτον – από το να διεκδικήσει οποιαδήποτε μορφή νίκης.
Σύμφωνα με την ανάλυση, ο κίνδυνος του νέου σχεδίου Τραμπ είναι ότι μπορεί να παρατείνει σημαντικά τη σύγκρουση και να την καταστήσει ακόμη πιο καταστροφική, με ευρύτερες γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες. Μια τέτοια εξέλιξη, καταλήγει ο αρθρογράφος, δύσκολα θα εξυπηρετήσει τα συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών ή της διεθνούς κοινότητας.
Πηγή: The Conversation / Reuters
