Της Άννας Μανουσοπούλου*
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον μια υπόσχεση για το αύριο. Είναι ήδη παρούσα και μετασχηματίζει με πρωτοφανή ταχύτητα τον τρόπο λειτουργίας των επιχειρήσεων, των οργανισμών και συνολικά της οικονομίας. Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται, εύλογα, στις δυνατότητες που δημιουργεί, στις νέες ειδικότητες που θα αναδειχθούν και στην αύξηση της παραγωγικότητας που μπορεί να επιφέρει. Πολύ λιγότερο, όμως, συζητείται μια κρίσιμη διάσταση αυτής της μετάβασης: τι σημαίνει για τους νέους που προσπαθούν σήμερα να κάνουν το πρώτο τους επαγγελματικό βήμα.
Για δεκαετίες, το κοινωνικό συμβόλαιο ήταν σχετικά σαφές. Η εκπαίδευση, η απόκτηση δεξιοτήτων και η επαγγελματική κατάρτιση αποτελούσαν τη διαδρομή προς την αγορά εργασίας. Μια ολόκληρη γενιά ακολούθησε αυτή την πορεία, επενδύοντας χρόνο, κόπο και πόρους, με την προσδοκία ότι η προσπάθεια θα της έδινε την ευκαιρία να αποδείξει τις δυνατότητές της. Σήμερα, όμως, οι νέοι απόφοιτοι εισέρχονται σε μια αγορά που αλλάζει ταχύτερα από ποτέ και στην οποία το πρώτο επαγγελματικό βήμα γίνεται ολοένα και λιγότερο αυτονόητο.
Η καθημερινότητα πολλών νέων πτυχιούχων έχει συνδεθεί με μια αδιάκοπη διαδικασία αναζήτησης εργασίας. Αιτήσεις, βιογραφικά, συνοδευτικές επιστολές και συνεχείς προσπάθειες να παρουσιαστεί διαφορετικά η ίδια ιστορία: γιατί ενδιαφέρονται για μια θέση και τι μπορούν να προσφέρουν. Κάποιες φορές η απάντηση είναι ένα τυπικό μήνυμα απόρριψης. Άλλες φορές δεν υπάρχει καμία απάντηση. Η σιωπή έχει γίνει ίσως μία από τις πιο συνηθισμένες μορφές επικοινωνίας στη διαδικασία των προσλήψεων, ενώ η συμβουλή παραμένει σχεδόν πάντα η ίδια: «Στείλε περισσότερες αιτήσεις. Κάπου θα βρεθεί κάτι». Σαν να πρόκειται για μια απλή στατιστική διαδικασία, χωρίς να υπολογίζεται η προσωπική επένδυση πίσω από κάθε προσπάθεια.
Το παράδοξο γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν ακόμη και θέσεις εισαγωγικού επιπέδου απαιτούν δύο ή τρία χρόνια προϋπηρεσίας. Πώς αποκτά κανείς εμπειρία όταν η ίδια η αγορά δυσκολεύεται να προσφέρει την πρώτη ευκαιρία; Το ζήτημα δεν είναι μόνο η καθυστέρηση της επαγγελματικής αποκατάστασης. Είναι και η αμφιβολία που δημιουργείται όταν η συνεχής απόρριψη αρχίζει να μοιάζει προσωπική και το ερώτημα μετακινείται από το «γιατί δεν προσλήφθηκα;» στο «μήπως τελικά δεν είμαι αρκετός;».
Σε αυτή ακριβώς τη συνθήκη έρχεται να προστεθεί η τεχνητή νοημοσύνη. Θα δημιουργήσει αναμφίβολα νέες δυνατότητες και νέα επαγγέλματα, αλλά παράλληλα μετασχηματίζει πολλές από τις θέσεις που παραδοσιακά λειτουργούσαν ως αφετηρία για τους νέους εργαζομένους. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την πιθανή απώλεια συγκεκριμένων εργασιών. Αφορά και την απώλεια της διαδρομής μέσα από την οποία αποκτάται η εμπειρία. Οι πρώτες θέσεις εργασίας είναι εκεί όπου ένας νέος μαθαίνει, κάνει λάθη, εξελίσσεται και αποκτά τελικά την εμπειρία που αργότερα η ίδια η αγορά απαιτεί από αυτόν.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ότι οι νέοι πρέπει απλώς να συγκεντρώνουν διαρκώς περισσότερα προσόντα. Η διά βίου μάθηση αποτελεί αναγκαιότητα, αλλά δεν μπορεί να είναι η μοναδική απάντηση, ούτε η ευθύνη της προσαρμογής να μετατίθεται αποκλειστικά στο άτομο. Απαιτούνται πολιτικές που θα ενισχύσουν την πρώτη απασχόληση, θα δημιουργήσουν ουσιαστικές ευκαιρίες πρακτικής άσκησης και θα ενθαρρύνουν τις επιχειρήσεις να επενδύουν σε νέους ανθρώπους.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι ο αντίπαλος. Είναι η νέα πραγματικότητα. Το ζητούμενο είναι η τεχνολογική πρόοδος να συνοδεύεται από κοινωνική πρόοδο και η μετάβαση σε μια νέα οικονομία να μη γίνει εις βάρος εκείνων που τώρα προσπαθούν να μπουν σε αυτήν.
Για χρόνια λέγαμε στους νέους ότι είναι «το μέλλον». Τους ζητήσαμε να σπουδάσουν, να αποκτήσουν δεξιότητες, να προσαρμοστούν και να προετοιμαστούν για έναν κόσμο που αλλάζει. Αν, όμως, ο κόσμος αυτός τους ζητά εμπειρία χωρίς να τους δίνει τον χώρο να την αποκτήσουν και προσαρμογή χωρίς να τους εξασφαλίζει την ευκαιρία να ξεκινήσουν, τότε το ζήτημα δεν είναι μόνο αν οι ίδιοι είναι έτοιμοι για το μέλλον.
Είναι αν το μέλλον είναι έτοιμο να τους συμπεριλάβει.
*Απόφοιτη LL.M. Law and Technology in Europe, Utrecht University
