Η παραποιημένη Ιστορία που κρατά το Κυπριακό σε αδιέξοδο

Όταν ένας βαριά τραυματισμένος από τροχαίο δυστύχημα μεταφέρεται στο νοσοκομείο, οι γιατροί θα ασχοληθούν πρώτα με τις βλάβες στα ζωτικά του όργανα και με το πώς θα τις αντιμετωπίσουν. Σε εκείνες τις στιγμές, κανείς δεν θα δώσει σημασία σε μια μικρή γρατζουνιά στο πόδι καθότι είναι απλώς ασήμαντη μπροστά στον πραγματικό κίνδυνο.

Βαριά τραυματισμένη είναι και η Κύπρος από το 1974. Κι όμως, οι «γιατροί» μας, αντί να ασχοληθούν με τα ζωτικά όργανα που δεν λειτουργούν, ξοδεύουν πολύτιμο χρόνο και φαιά ουσία συζητώντας αν στις μικρές εκδορές χρειάζεται σπίρτο ή ιώδιο. Η Κύπρος παλεύει για να επιβιώσει, και εκείνοι επιμένουν να περιποιούνται γρατζουνιές. Διαβουλεύονται εδώ και καιρό για το αν πρέπει να ανοίξει το άλφα ή το βήτα φυλάκιο ως «σημαντικό» ΜΟΕ. Ας υποθέσουμε ότι ανοίγει, π.χ., το φυλάκιο Αθηένου–Πυροΐου. Και λοιπόν; Θα διευκολύνει απλώς τους κατοίκους της περιοχής που θα φτάνουν λίγο πιο γρήγορα στη Λευκωσία. Ως προς την οικοδόμηση εμπιστοσύνης  -το πραγματικό ζητούμενο - η συμβολή του είναι σχεδόν μηδενική.

Αν θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για μια βιώσιμη λύση, πρέπει πρώτα να μιλήσουμε για Ιστορία. Όχι για την Ιστορία που μας βολεύει, αλλά για την Ιστορία που συνέβη. Όχι για την Ιστορία που μας διδάσκουν, αλλά για την Ιστορία που αποσιωπάται. Όχι για την Ιστορία που χωρίζει, αλλά για την Ιστορία που μπορεί να ενώσει. Η αλήθεια δεν είναι απειλή. Είναι προϋπόθεση συμφιλίωσης. Η Ιστορία που διδάσκεται είναι τέτοια που νομοτελειακά μετατρέπει τους Ε/Κ και Τ/Κ σε εχθρούς. Πώς μπορεί να υπάρξει συμφιλίωση και ομαλή λειτουργία του πολιτεύματος όταν η μια κοινότητα θεωρεί την άλλη «θανάσιμο εχθρό»; Μόνο η αδέκαστη Ιστορία θα τερματίσει την έχθρα που νιώθει η μια κοινότητα προς την άλλη.

Με λίγα λόγια, στην Κύπρο δεν έχουμε μία ιστορία αλλά δύο. Και οι δύο αυτές ιστορίες δεν συγκρούονται μόνο στα γεγονότα αλλά κυρίως στα πρόσωπα που κάθε κοινότητα επιλέγει να τιμήσει ή να απορρίψει. Το καλύτερο παράδειγμα είναι η περίπτωση των ηγετών των οργανώσεων ΤΜΤ και ΕΟΚΑ που εορτάζονται την 1η Αυγούστου και 1η Απριλίου αντίστοιχα ως εθνικές εορτές. Για τους Τουρκοκύπριους εθνικιστές, οι Ραούφ Ντενκτάς και άλλοι ηγέτες της ΤΜΤ αποτελούν σύμβολα «αντίστασης» και «επιβίωσης». Στα τουρκοκυπριακά σχολικά βιβλία παρουσιάζονται ως ήρωες, ως οι άνθρωποι που οργάνωσαν μια κοινότητα υπό απειλή, που «πρόταξαν τα στήθη» τους ενάντια στην «εγκληματική» ΕΟΚΑ και στην προοπτική της Ένωσης. Η αφήγηση είναι καθαρή: χωρίς αυτούς, η κοινότητα δεν θα είχε επιβιώσει. Στην ελληνοκυπριακή Εκπαίδευση, όμως, τα ίδια πρόσωπα εμφανίζονται ως οργανωτές βίας, εκφοβισμού και δολοφονιών. Η ΤΜΤ παρουσιάζεται ως παραστρατιωτικός μηχανισμός που λειτούργησε ως εργαλείο της τουρκικής στρατηγικής για διχοτόμηση. Οι ηγέτες της δεν είναι «ήρωες» αλλά φορείς μιας πολιτικής που υπονόμευσε κάθε δυνατότητα δικοινοτικής συνεργασίας και που άφησε πίσω της πληγές που παραμένουν ανοιχτές.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με την ΕΟΚΑ στις ελεύθερες περιοχές. Η ΕΟΚΑ εορτάζεται μονοδιάστατα -και αυτό αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα τού πώς η κυπριακή μνήμη παραμένει επιλεκτική, πολιτικά φορτισμένη και βαθιά εθνοκεντρική. Κάθε 1η Απριλίου, η δημόσια τελετουργία παρουσιάζει την ΕΟΚΑ αποκλειστικά ως ηρωικό Κίνημα αυτοδιάθεσης, ως αγώνα ελευθερίας απέναντι στη βρετανική αποικιοκρατία. Η αφήγηση είναι αγιογραφική: οι αγωνιστές ως σύμβολα θυσίας, η δράση τους ως αναπόφευκτη και δίκαιη, η ιστορία τους ως εθνικό κεκτημένο. Όμως αυτή η εικόνα είναι μόνο η μισή αλήθεια. Η ΕΟΚΑ δεν υπήρξε μόνο αντι-αποικιακό Κίνημα, υπήρξε και οργάνωση που άσκησε βία εναντίον Τ/Κ, εναντίον Ε/Κ αριστερών, εναντίον όσων δεν συμμερίζονταν την ιδέα της Ένωσης. Σύμφωνα με την Polignosi, η ΕΟΚΑ σκότωσε πολύ περισσότερους Ε/Κ από Βρετανούς στρατιωτικούς και αστυνομικούς, 203 και 141 αντίστοιχα. Η ΕΟΚΑ όχι μόνο δεν πέτυχε τον στόχο της Ένωσης αλλά, λόγω των εξελίξεων και της αδήριτης ανάγκης που διαμορφώθηκε, συνέβαλε τελικά στο να τεθεί οριστική ταφόπλακα στην Ένωση και να επανέλθει η Τουρκία στην Κύπρο, από την οποία αποχώρησε το 1878. Συμπερασματικά, όταν μια κοινωνία γιορτάζει μόνο τα δικά της κατορθώματα και θάβει τις δικές της σκιές, δεν τιμά την Ιστορία, απλά την παραποιεί. Η αγιοποίηση της ΕΟΚΑ και ΤΜΤ όχι μόνο καθιστά τη λύση δύσκολη αλλά προειδοποιεί τους κινδύνους προστριβών, ακόμα και σύρραξης των δύο κοινοτήτων μετά από μια ενδεχόμενη λύση.

Η ιδέα ότι οι δύο κοινότητες της Κύπρου μπορούν να γράψουν «την ίδια Ιστορία» είναι, δυστυχώς, ευσεβής πόθος. Δεν υπάρχει μία Ιστορία για να συμφωνήσουμε -υπάρχουν δύο μνήμες, δύο τραύματα, δύο φόβοι που δεν πρόκειται ποτέ να γίνουν ένα. Το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να παραχθεί μια ενιαία αφήγηση αλλά να υπάρξει η ωριμότητα να αναγνωριστεί ότι η άλλη πλευρά έχει τη δική της αλήθεια, όσο δυσάρεστη κι αν είναι. Η κοινή Ιστορία δεν είναι ομοφωνία. Είναι η αποδοχή ότι η ΕΟΚΑ μπορεί να είναι για τους Ε/Κ αγώνας αυτοδιάθεσης και για τους Τ/Κ πηγή υπαρξιακού φόβου, όπως η ΤΜΤ μπορεί να είναι για τους Τ/Κ αντίσταση στην υποταγή και για τους Ελληνοκύπριους μηχανισμός βίας. Μια τέτοια προσέγγιση απομακρύνει το συναίσθημα, την προπαγάνδα και τους εθνικιστικούς μύθους που τις χωρίζουν. Όταν η Ιστορία παρουσιάζεται με τεκμήρια, πηγές και πολλαπλές οπτικές, επιτρέπει σε κάθε πλευρά να δει όχι μόνο το δικό της τραύμα αλλά και το τραύμα του άλλου. Η αναγνώριση αυτή δεν σημαίνει συμφωνία. Σημαίνει σεβασμό της μνήμης του άλλου, που είναι η βάση κάθε πραγματικής συμφιλίωσης. Η αλήθεια per se δεν λύνει το Κυπριακό αλλά χωρίς αυτήν η λύση είναι αδύνατη.

*Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας