Η σχέση Δανίας-Γροιλανδίας αποτελεί ένα από τα πιο ιδιότυπα και ταυτόχρονα αποκαλυπτικά παραδείγματα μετααποικιακής εξάρτησης στη σύγχρονη διεθνή πολιτική. Πρόκειται για μια σχέση που ξεκινά από τον πρώιμο ευρωπαϊκό αποικισμό της Αρκτικής, εξελίσσεται μέσα από τον Ψυχρό Πόλεμο και φτάνει σήμερα να βρίσκεται στο επίκεντρο της παγκόσμιας γεωπολιτικής αντιπαράθεσης, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, επαναφέρουν με εμμονικό τρόπο την απαίτηση για προσάρτηση της Γροιλανδίας. Η υπόθεση αυτή δεν αφορά μόνο τη Δανία και τις ΗΠΑ, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας, της συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της διεθνούς τάξης στην Αρκτική.
Η Γροιλανδία ενσωματώθηκε σταδιακά στη σφαίρα επιρροής του δανικού στέμματος από τον 18ο αιώνα, όταν η Κοπεγχάγη επιχείρησε να εδραιώσει την παρουσία της στον αρκτικό χώρο, τόσο για λόγους εμπορίου όσο και για λόγους γεωπολιτικού ελέγχου. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, η Γροιλανδία αντιμετωπίστηκε ως αποικία, με περιορισμένη πολιτική αυτονομία και με οικονομικό μοντέλο εξαρτημένο από τη Μητρόπολη. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ενίσχυση των κινημάτων αποαποικιοποίησης, η Δανία επιχείρησε να επαναπροσδιορίσει τη σχέση αυτή, ενσωματώνοντας τυπικά τη Γροιλανδία στο βασίλειο το 1953 και, αργότερα, παραχωρώντας καθεστώς εσωτερικής αυτονομίας το 1979 και διευρυμένη αυτοκυβέρνηση το 2009.
Ωστόσο, παρά τις θεσμικές αυτές μεταρρυθμίσεις, η ουσία της σχέσης παραμένει ασύμμετρη. Η Δανία εξακολουθεί να ελέγχει την εξωτερική πολιτική, την άμυνα και σε μεγάλο βαθμό την οικονομική επιβίωση της Γροιλανδίας, μέσω ετήσιων επιχορηγήσεων που καλύπτουν σημαντικό μέρος του προϋπολογισμού της. Την ίδια στιγμή, στη γροιλανδική κοινωνία ενισχύεται η συζήτηση για πλήρη ανεξαρτησία, ιδίως καθώς η κλιματική αλλαγή αποκαλύπτει τεράστιους φυσικούς πόρους, από σπάνιες γαίες έως υδρογονάνθρακες, που θα μπορούσαν θεωρητικά να στηρίξουν ένα αυτόνομο κράτος.
Σ’ αυτό το ήδη σύνθετο πλαίσιο παρεμβάλλεται ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών. Η στρατηγική σημασία της Γροιλανδίας για την Ουάσινγκτον δεν είναι νέα. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, το νησί αποτέλεσε κρίσιμο κόμβο της αμερικανικής αεράμυνας, με τη βάση της Thule να εντάσσεται στο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Η γεωγραφική θέση της Γροιλανδίας, ανάμεσα στη Βόρεια Αμερική και στην Ευρώπη, και στον άξονα Αρκτική-Ατλαντικός, την καθιστά κλειδί για τον έλεγχο θαλασσίων και εναερίων διαδρόμων, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η Αρκτική «ανοίγει» λόγω της τήξης των πάγων.
Η επανεμφάνιση του ενδιαφέροντος των ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ πήρε μια σχεδόν ωμή μορφή, όταν ο Αμερικανός Πρόεδρος μίλησε ανοιχτά για «αγορά» ή προσάρτηση της Γροιλανδίας. Η πρόταση αυτή, που αρχικά αντιμετωπίστηκε ως διπλωματική γραφικότητα, αποκάλυψε στην πραγματικότητα μια βαθύτερη αμερικανική στρατηγική λογική. Για τον Αμερικανό Πρόεδρο, η Γροιλανδία ενσαρκώνει την ωμή γεωπολιτική αξία του εδάφους, των πόρων και της στρατιωτικής υπεροχής, χωρίς τις λεπτές αποχρώσεις του διεθνούς δικαίου ή των μετααποικιακών ευαισθησιών. Η αντίδραση της Δανίας υπήρξε έντονη, αλλά αποκαλυπτική. Από τη μία, η Κοπεγχάγη, συνεπικουρούμενη από άλλα ευρωπαϊκά κράτη, απέρριψε και συνεχίζει να απορρίπτει κατηγορηματικά το ενδεχόμενο προσάρτησης, υπερασπιζόμενη την κυριαρχία της και το δικαίωμα των Γροιλανδών να αποφασίζουν οι ίδιοι για το μέλλον τους. Από την άλλη, η κρίση ανέδειξε τα όρια της δανικής ισχύος και την εξάρτησή της από την αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, ιδίως στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Η Δανία βρέθηκε να υπερασπίζεται ένα έδαφος στρατηγικής σημασίας, γνωρίζοντας ότι η πραγματική στρατιωτική ισχύς στην περιοχή ανήκει στις ΗΠΑ.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η υπόθεση της Γροιλανδίας αποτελεί ένα σύνθετο και ενίοτε άβολο ζήτημα. Η Γροιλανδία αποχώρησε από την τότε ΕΟΚ το 1985, μετά από δημοψήφισμα, κυρίως λόγω διαφωνιών για την κοινή αλιευτική πολιτική. Παρ’ όλα αυτά, διατηρεί ειδικό καθεστώς σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση ως υπερπόντια χώρα και έδαφος, ενώ η Ένωση έχει σημαντικά οικονομικά και στρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή, ιδίως όσον αφορά τις πρώτες ύλες και τη σταθερότητα της Αρκτικής. Τις τελευταίες ημέρες, το ζήτημα της Γροιλανδίας έχει μετατραπεί σε κορυφαία διπλωματική κρίση, με τον Αμερικανό Πρόεδρο να επανέρχεται επιθετικά στις δηλώσεις του με αυξανόμενη πίεση, ακόμη και μέσω απειλών δασμών 10 % από 1η Φεβρουαρίου και έως 25 % αργότερα φέτος σε εμπορεύματα από χώρες όπως η Δανία, η Γερμανία και η Γαλλία, εάν δεν «συνεργαστούν» στο θέμα της Γροιλανδίας. Στη συνέχεια, ο Τραμπ ανακοίνωσε πως παίρνει πίσω αυτή την απειλή, και πρόσθεσε ότι διαμορφώθηκε πλαίσιο συζητήσεων και μελλοντικής συμφωνίας όχι μόνο για τη Γροιλανδία, αλλά για ολόκληρη την περιοχή της Αρκτικής. Εν πάση περιπτώσει, αυτή η κλιμάκωση είχε πυροδοτήσει έντονες αντιδράσεις στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η Δανία, μαζί με την ίδια τη Γροιλανδία, επαναλαμβάνει κατηγορηματικά ότι η περιοχή δεν είναι για παραχώρηση κυριαρχίας, και μάλιστα έχει αρχίσει, μαζί με άλλα ευρωπαϊκά κράτη, να αποστέλλει στρατιωτικές ενισχύσεις στο νησί.
Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση υπό την κυπριακή προεδρία του Συμβουλίου, συζητεί και συντονίζει την αντίδραση των κρατών μελών απέναντι στις πιέσεις των ΗΠΑ, επιμένοντας στην εδαφική ακεραιότητα της Δανίας και της Γροιλανδίας, και στη διατήρηση των σχέσεων δυτικού συνασπισμού βασισμένων στον αμοιβαίο σεβασμό και στο διεθνές δίκαιο. Παράλληλα, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανακοίνωσε ένα ευρύτερο πακέτο για την ενίσχυση της ασφάλειας στην Αρκτική, με στόχο να υποστηριχθούν οι υποδομές και η οικονομία της Γροιλανδίας, και τόνισε ότι η κυριαρχία των Δανών και των Γροιλανδών δεν τίθεται υπό διαπραγμάτευση. Ταυτόχρονα, ορισμένα κράτη μέλη της ΕυρωπαϊκήςΈνωσης, όπως η Γαλλία και η Γερμανία, έχουν καταδικάσει κατηγορηματικά τις αμερικανικές απειλές, χαρακτηρίζοντάς τες ως «νέο αποικισμό» και υπογραμμίζοντας ότι μόνο η Δανοί και οι Γροιλανδοί μπορούν να αποφασίσουν για το μέλλον του νησιού.
Η εμμονή Τραμπ με τη Γροιλανδία λειτούργησε ως αφύπνιση για τις Βρυξέλλες. Ανέδειξε με ωμό τρόπο ότι η Αρκτική δεν είναι πλέον μια περιφερειακή υπόθεση, αλλά ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να παραμείνει θεατής. Η αμερικανική προσέγγιση, που αντιμετωπίζει τη Γροιλανδία ως στρατηγικό «asset», έρχεται σε αντίθεση με το ευρωπαϊκό αφήγημα περί πολυμερούς διακυβέρνησης, βιωσιμότητας και σεβασμού των τοπικών κοινωνιών. Ταυτόχρονα, η υπόθεση αποκαλύπτει τις εσωτερικές αντιφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από τη μία, η Ένωση στηρίζει την εδαφική ακεραιότητα των κρατών μελών της, άρα και της Δανίας. Από την άλλη, δεν διαθέτει ενιαία και ισχυρή αρκτική στρατηγική, ούτε τα μέσα για να εγγυηθεί την ασφάλεια της περιοχής χωρίς την αμερικανική παρουσία. Η Γροιλανδία γίνεται έτσι σύμβολο της ευρωπαϊκής στρατηγικής και αμυντικής ανεπάρκειας, αλλά και της ανάγκης για μεγαλύτερη γεωπολιτική αυτονομία.
Συμπερασματικά, η σχέση Ευρωπαϊκής Ένωσης-Δανίας-Γροιλανδίας και η αμερικανική επιμονή για προσάρτηση της Γροιλανδίας, αποκαλύπτουν ότι η Αρκτική μετατρέπεται σε καθρέφτη των ευρύτερων διεθνών γεωοπολιτικών εξελίξεων. Πρόκειται για έναν χώρο όπου συγκρούονται η ιστορία της αποικιοκρατίας, τα αιτήματα αυτοδιάθεσης, η κλιματική αλλαγή, η εκμετάλλευση πρώτων υλών και ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το διακύβευμα δεν είναι μόνο η υπεράσπιση ενός κράτους μέλους, αλλά η ικανότητά της να λειτουργήσει ως αυτόνομος γεωπολιτικός δρων σ' έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο ωμός, πιο ανταγωνιστικός και λιγότερο πρόθυμος να σεβαστεί τις λεπτές ισορροπίες του διεθνούς δικαίου.
*Καθηγητής-ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιιο Philips, πρώην πρύτανης
