Γράφει: Γιώτα Αυξεντίου - Ιωαννίδου*
Μέσα από τα χρόνια εργασίας μου με Παιδιά και Εφήβους, έχω συναντήσει πλήθος περιστατικών που αποκαλύπτουν σοβαρές αδυναμίες στον τρόπο με τον οποίο το σύστημα -οι υπηρεσίες κοινωνικής προστασίας, οι διαδικασίες διερεύνησης, οι θεσμοί που εμπλέκονται και το ίδιο το δικαστήριο- διαχειρίζεται υποθέσεις ανηλίκων. Παιδιά που μεγαλώνουν σε κακοποιητικά περιβάλλοντα ή που εγκλωβίζονται σε εξουθενωτικές γονεϊκές διαμάχες, συχνά βρίσκονται αντιμέτωπα με διαδικασίες που όχι μόνο δεν τα προστατεύουν, αλλά ενίοτε επιτείνουν την ευαλωτότητά τους.
Αυτή η εικόνα δεν είναι θεωρητική. Προκύπτει από την συνεργασία με το Τμήμα Κοινωνικής Ευημερίας, από την κλινική πρακτική με παιδιά και οικογένειες, από τις εκθέσεις που ετοιμάζω για τη ψυχολογική κατάσταση των παιδιών και από τη συμμετοχή μου σε πολυθεματικές συναντήσεις στα σχολεία. Η συνεχής τριβή με τις διαδικασίες αποκαλύπτει πόσο εύκολα μπορεί να χαθεί η συνοχή, η ταχύτητα και η ουσία στην προστασία των παιδιών.
Θέλω να είμαι ξεκάθαρη: Οι λειτουργοί και οι επαγγελματίες που υπηρετούν το σύστημα δεν είναι το πρόβλημα. Οι περισσότεροι εργάζονται με αφοσίωση, συχνά κάτω από αντίξοες συνθήκες, με τεράστιο φόρτο και ελλείψεις σε προσωπικό και υποστήριξη. Το πρόβλημα είναι βαθιά συστημικό: αφορά τις διαδικασίες, τη γραφειοκρατία, την έλλειψη συντονισμού και την απουσία σαφών, δεσμευτικών πλαισίων.
Καθυστερήσεις που παγιδεύουν το παιδί
Στη διερεύνηση υποθέσεων ανηλίκων, η εναλλαγή λειτουργών, η καθυστέρηση στην ετοιμασία εκθέσεων και η απουσία σταθερών πρωτοκόλλων μετατρέπουν μια ήδη δύσκολη διαδικασία σε μια ατέρμονη αναμονή. Το παιδί μένει εκτεθειμένο σε αβεβαιότητα, ανασφάλεια και ψυχική φθορά που μπορεί να αποτυπωθεί βαθιά στη μετέπειτα ανάπτυξή του.
Παράλληλα, οι εκθέσεις συχνά βασίζονται σε γραμμικές ή υποκειμενικές αναγνώσεις της οικογενειακής δυναμικής, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση. Η πολυθεματική προσέγγιση, παρότι κρίσιμη, σπάνια εφαρμόζεται ουσιαστικά. Οι επαγγελματίες του ιδιωτικού τομέα συχνά αντιμετωπίζονται με δυσπιστία, ακόμη και όταν μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά.
Στο Οικογενειακό Δικαστήριο, οι υποθέσεις κακοποίησης ή γονικής μέριμνας εκδικάζονται μέσα από μακροχρόνιες διαδικασίες. Η γραφειοκρατία, η έλλειψη επαρκούς στελέχωσης και ο μεγάλος όγκος υποθέσεων οδηγούν σε καθυστερήσεις που συχνά διαρκούν μήνες ή και χρόνια.
Μέσα σε αυτό το διάστημα, το παιδί ζει σε ένα καθεστώς συνεχούς ασάφειας. Όλοι μιλούν για το συμφέρον του, αλλά μέσα στον λαβύρινθο των διαδικασιών, το παιδί γίνεται ο αόρατος πρωταγωνιστής. Η νομοθεσία υπόσχεται προστασία, όμως η εφαρμογή της συχνά δεν την εξασφαλίζει.
Παιδοκεντρικό σύστημα
Τα χρονίζοντα προβλήματα έχουν κοινό παρονομαστή: η προσοχή απομακρύνεται από το ίδιο το παιδί.
Κι όμως, υπάρχει μια θεμελιώδης δέσμευση για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς: η προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού, όπως ορίζεται από τη νομοθεσία. Αν τα δικαιώματα αυτά αποτελούσαν πραγματικά το σημείο εκκίνησης κάθε εκτίμησης, παρατήρησης και παρέμβασης, τότε πολλές από τις δυσλειτουργίες θα διορθώνονταν σχεδόν αυτόματα. Η ουσιαστική κατανόηση των ψυχικών αναγκών του παιδιού και η προσήλωση στις αρχές που διασφαλίζουν το συμφέρον του πρέπει να αποτελούν τον πυρήνα κάθε απόφασης.
Ως εκ τούτου, με βάση την εμπειρία και τις επαναλαμβανόμενες δυσκολίες, προτείνονται συγκεκριμένες εισηγήσεις:
• Εξειδίκευση των λειτουργών σε θέματα παιδιών και εφήβων, χωρίς εναλλαγή καθηκόντων.
• Σαφή και δεσμευτικά χρονικά περιθώρια για την ολοκλήρωση εκθέσεων.
• Συστηματική εκπαίδευση όλων των εμπλεκομένων σε θέματα ψυχοσυναισθηματικής ανάπτυξης, οικογενειακής δυναμικής, μηχανισμών άμυνας, τραύματος και κακοποίησης.
• Δημιουργία και εφαρμογή πρωτοκόλλων βασισμένων σε αναγνωρισμένα θεωρητικά μοντέλα, με ομαδικές εποπτείες και εργαλεία αξιολόγησης.
• Μελέτη πρακτικών άλλων ευρωπαϊκών χωρών που έχουν ήδη πετύχει πιο συντονισμένη και αποτελεσματική διαχείριση υποθέσεων παιδιών.
Τότε η εξειδίκευση, η ταχύτητα, η τεκμηρίωση, η συνεργασία και η λογοδοσία δεν θα είναι απλώς εισηγήσεις. Θα είναι αυτονόητες πρακτικές. Και τότε, ίσως για πρώτη φορά, το παιδί δεν θα χαθεί μέσα στη διαδικασία, αλλά θα προστατευτεί από αυτήν.
*Εγγεγραμμένη Συμβουλευτική Ψυχολόγος και Ψυχαναλύτρια Παιδιών και Εφήβων
Υποψήφια Βουλεύτρια VOLT – Επαρχία Αμμοχώστου, Αριθμός 1
