Της ΒΙΒΙΑΝ ΑΒΡΑΑΜΙΔΟΥ ΠΛΟΥΜΠΗ*
Η διαφθορά στην Κύπρο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, σαν λίβας που σήκωσε σκόνη. Υπήρχε. Απλώς, για χρόνια, δεν μιλούσε κανείς. Ή, μάλλον, μιλούσαν λίγοι και δεν ακούγονταν. Τα τελευταία χρόνια, όμως, κάτι άλλαξε. Στόματα άνοιξαν, στοιχεία βγήκαν στο φως, και η σιωπή έπαψε να είναι η αυτονόητη επιλογή.
Δεν πρόκειται για μια «κακή στιγμή» του κράτους ούτε για μια σειρά από μεμονωμένες παρεκτροπές. Αντίθετα, όσα αποκαλύπτονται δείχνουν κάτι βαθύτερο: έναν τρόπο λειτουργίας που, σταδιακά, έγινε αποδεκτός. Όχι επειδή δεν υπήρχαν κανόνες αλλά επειδή οι κανόνες δεν εφαρμόζονταν με τον ίδιο τρόπο για όλους. Για να το καταλάβει κανείς χρειάζεται να κοιτάξει λίγο πιο πίσω. Το ιδρυτικό σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας προέβλεπε ένα σύστημα ισορροπιών και ελέγχων, με τη συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων. Ωστόσο, η βασική του στόχευση δεν ήταν τόσο η οικοδόμηση ενός ενιαίου, λειτουργικού και αδιάφθορου κράτους όσο η διαχείριση και η περιχαράκωση των ήδη υπαρκτών αντιπαλοτήτων μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Μετά το 1964, το κράτος λειτούργησε στην πράξη ως μονοκοινοτικό. Όχι κατ’ επιλογήν απαραίτητα αλλά ως αποτέλεσμα των εξελίξεων. Αυτό το «προσωρινό» καθεστώς έγινε, στην πράξη, μόνιμο. Και μαζί του παγιώθηκε και ένας τρόπος λειτουργίας όπου οι θεσμικές ισορροπίες δεν λειτούργησαν ποτέ όπως είχαν σχεδιαστεί.
Οι μηχανισμοί ελέγχου αποδυναμώθηκαν, οι εξουσίες συγκεντρώθηκαν, και η λογοδοσία έγινε, συχνά, ζήτημα διακριτικής ευχέρειας. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δεν επηρεάστηκαν μόνο οι θεσμοί αλλά και η ίδια η λειτουργία της εξουσίας στο εσωτερικό της.
Γύρω από την εκάστοτε υψηλή ηγεσία, διαμορφώθηκε σταδιακά ένα περιβάλλον όπου ο αντίλογος περιορίστηκε. Οι προσλήψεις και οι τοποθετήσεις δεν στόχευαν πάντα στη συμπλήρωση γνώσεων και απόψεων αλλά συχνά στην επιβεβαίωση ήδη ειλημμένων θέσεων. Όταν ο κύκλος στενεύει και η διαφωνία εκλαμβάνεται ως πρόβλημα αντί ως αναγκαία συνθήκη, η εξουσία απομονώνεται. Και μαζί της, αποδυναμώνεται κάθε εσωτερικός έλεγχος.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η διαφθορά δεν χρειάζεται να επιβληθεί. Αναπτύσσεται. Όχι απαραίτητα μέσα από μεγάλες αποφάσεις αλλά μέσα από μικρές καθημερινές παραχωρήσεις. Από το «έλα μωρέ» μέχρι το «έτσι δουλεύουν τα πράγματα». Από τη σιωπή μέχρι τη συνήθεια. Και κάπως έτσι, η εξαίρεση γίνεται κανόνας. Όχι γιατί οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί αλλά γιατί το σύστημα δεν τους υποχρεώνει να είναι καλύτεροι. Όταν οι έλεγχοι είναι αδύναμοι ή επιλεκτικοί, η ευθύνη μετατοπίζεται. Και όταν η ευθύνη διαχέεται, η ατιμωρησία παγιώνεται.
Αυτό δεν σημαίνει ότι φταίει μόνο το σύστημα. Φταίμε και εμείς που το ανεχτήκαμε. Που μάθαμε να το διαβάζουμε, να το αποφεύγουμε ή να το εκμεταλλευόμαστε, ανάλογα με την περίσταση. Που συχνά αγανακτούμε με τη διαφθορά αλλά λιγότερο με τις μικρές της εκδοχές όταν μας εξυπηρετούν.
Το ποιος φταίει δεν είναι δύσκολο να εντοπιστεί. Το δύσκολο είναι τι μπορεί να ανατρέψει αυτό που, για χρόνια, μένει ίδιο. Αν κάτι μας δείχνει η σημερινή κρίση εμπιστοσύνης είναι ότι οι διορθωτικές κινήσεις δεν αρκούν. Δεν αρκεί να αλλάξουν πρόσωπα ή να αυστηροποιηθούν ποινές, αν ο τρόπος λειτουργίας παραμένει ο ίδιος. Αυτό που τίθεται, όλο και πιο καθαρά, είναι η ανάγκη για μια βαθύτερη θεσμική επανεκκίνηση.
Και αυτή η συζήτηση -είτε το θέλουμε είτε όχι- μας φέρνει μπροστά σε ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς θέλουμε να λειτουργεί αυτό το κράτος. Όχι μόνο σήμερα, αλλά και σε μια ενδεχόμενη επόμενη μέρα. Η διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία συζητείται, εδώ και δεκαετίες, κυρίως ως πολιτική λύση. Ίσως, όμως, ήρθε η στιγμή να τη δούμε και αλλιώς: ως μια ευκαιρία για επανασχεδιασμό των ίδιων των θεσμών. Ως μια δυνατότητα να ενσωματωθούν, από την αρχή, πραγματικοί μηχανισμοί ελέγχου, ισορροπίας και λογοδοσίας.
Όχι ως μαγική λύση, καμία δεν είναι. Αλλά ως μια αφετηρία όπου το «προσωρινό» δεν θα γίνει ξανά μόνιμο, και όπου οι θεσμοί δεν θα εξαρτώνται από την καλή πρόθεση των προσώπων για να λειτουργήσουν. Γιατί, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν ξέρουμε τι πρέπει να γίνει. Το πρόβλημα είναι ότι, για χρόνια, μάθαμε να λειτουργούμε χωρίς να το κάνουμε. Η διαφθορά δεν είναι ατύχημα. Είναι ο τρόπος που μάθαμε να λειτουργούμε. Αν δεν αλλάξει το ίδιο το σύστημα θα αλλάζουν μόνο τα ονόματα.
*Συγγραφέα
