Κατά την άτυπη σύνοδο κορυφής (23-24/4) στην Κύπρο, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης ανέδεξε τον ρόλο της Κύπρου στο ενωσιακό εγχείρημα. Αυτού του είδους οι συναθροίσεις είναι προνόμιο της προεδρίας, μοναδική ευκαιρία για τους ηγέτες να επεξεργαστούν λύσεις σε πολύπλοκα ζητήματα.
Ο Χριστοδουλίδης συγκέντρωσε τα φώτα δημοσιότητας, ξεχωρίζοντας ιδιαίτερα την προώθηση σχέσεων με τη Μέση Ανατολή, τη ρήτρα «αμοιβαίας συνδρομής» και το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο. Σε κανένα σημείο, όμως, δεν συνέδεσε ευθέως τις ευρωπαϊκές πολιτικές με την πιο κεντρική επιδίωξη της Κύπρου: τις προσπάθειες επίλυσης-επανένωσης του νησιού. Είναι η συμμετοχή στην ΕΕ τόσο ασύνδετη; Η ευρωπαϊκή ατζέντα δείχνει το αντίθετο!
Ασφάλεια
Στα γενικότερα ζητήματα συνεργασίας, η ανταπόκριση από Άραβες ηγέτες, ιδίως η συμμετοχή του νέου ηγέτη της Συρίας Άχμαντ Αλ Σαράα, ήταν θετική. Η προστιθέμενη αξία της Κύπρου για την ΕΕ, όμως, υπό τις συνθήκες του άλυτου Κυπριακού είναι περιορισμένη, λόγω κυρίως της αντιπαλότητας με την Τουρκία.
Από τα τέλη Μαρτίου (31/3) η Επιτροπή ζήτησε από τα κράτη μέλη να παρουσιάσουν τα μέσα που δεσμεύουν σε περίπτωση που ένα κράτος της ΕΕ δεχθεί επίθεση. Από το 2007, που μπήκε σε ισχύ η Συνθήκη, μόνο μία φορά η Γαλλία (2015, τρομοκρατία) επικαλέστηκε τη σχετική ρήτρα του άρθρου 42 (7) για αμοιβαία συνδρομή. Οι πρακτικές ρυθμίσεις της ρήτρας ουδέποτε μπήκαν σε εφαρμογή.
Αυτό προφανώς και ενδιαφέρει την Κύπρο καθώς η ΕΕ ανασχεδιάζει την αρχιτεκτονική ασφάλειάς της και «τρέχει» να ετοιμάσει οδηγό με βάση τρία μοντέλα: πρωταρχική αντίδραση από το ΝΑΤΟ, κοινή αντίδραση ΝΑΤΟ-ΕΕ, αυτόνομη αντίδραση ΕΕ.
Ο Χριστοδουλίδης ζήτησε να πάρει σάρκα και οστά η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής αλλά δεν ακουμπά το πρόβλημα για την Κύπρο που είναι πολύ βαθύτερο. Η βασική πηγή απειλής, η κατοχή εδάφους από την Τουρκία, υπό τις σημερινές συνθήκες είναι μη διαχειρίσιμη, η Τουρκία βρίσκεται στο ΝΑΤΟ και εκτός ευρωπαϊκών δομών ασφάλειας.
Η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής θα ήταν ισχυρή ασφαλιστική δικλίδα με λυμένο το Κυπριακό και με ρύθμιση συμμετοχής της Τουρκίας. Αυτό θα μπορούσε να συνδυαστεί με την κατάργηση της Συνθήκης Εγγύησης και μια νέα Συνθήκη Ασφάλειας, όπως ακριβώς πρότεινε το 2017 στο Κραν Μοντανά ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ. Μια τέτοια συζήτηση θα μπορούσε να επιδιωχθεί στην ΕΕ, αν το επιθυμούσε πρώτα ο ίδιος ο Χριστοδουλίδης.
Τουρκία και Κυπριακό
Ο Κύπριος Πρόεδρος υστερεί σε ουσιαστικές πρωτοβουλίες που βοηθούν την επίλυση του Κυπριακού με έξωθεν καλή μαρτυρία (ΟΗΕ). Κάνει βέβαια ορισμένες χειρονομίες αλλά δεν συμβάλλει παραγωγικά στη συζήτηση για τις σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ, που ενδιαφέρουν τους πλείστους Ευρωπαίους εταίρους. Κανείς δεν ξέρει αν ο Χριστοδουλίδης θέλει ή όχι τη σύμπραξη με την ΕΕ και με ποιους όρους.
Τις τελευταίες ημέρες ο Χριστοδουλίδης έπεσε θύμα της διγλωσσίας του. Σε ομιλία στα 80χρονα της γερμανικής εφημερίδας Die Zeit, η πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έβαλε την Τουρκία στην κατηγορία των ανταγωνιστών επιρροής της ΕΕ, μαζί με τη Ρωσία και την Κίνα: «Πρέπει να καταφέρουμε να ολοκληρώσουμε την ευρωπαϊκή ήπειρο (διεύρυνση με τα Βαλκάνια), ώστε να μην πέσει υπό τη ρωσική, την τουρκική ή την κινεζική επιρροή», είπε.
Κατοχικά στρατεύματα
Οι θέσεις Λάιεν προκάλεσαν αντιδράσεις γιατί αντιφάσκουν με βασικές στρατηγικές και κείμενα της ΕΕ που στηρίζουν, υπό όρους, τη στενή σύμπραξη της Τουρκίας με την ΕΕ. Στη διελκυστίνδα αντιδράσεων μπήκε και ο Χριστοδουλίδης με ανάρτησή του στην πλατφόρμα «Χ» για να απαντήσει στον Σαρλ Μισέλ, πρώην πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου: «Σου υπενθυμίζω ότι η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο το 1974 και εξακολουθεί να κατέχει ευρωπαϊκό έδαφος».
Τι διπλωματικά σημαίνει, όμως, αυτή η υπενθύμιση;
Στην πράξη ο Χριστοδουλίδης ουδέποτε έθεσε ρητά στα θεσμικά όργανα της ΕΕ την κατοχή κυπριακού εδάφους, ως αιτία παρεμπόδισης της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας. Ο νυν Κύπριος Πρόεδρος κουβαλά τη θλιβερή συνήθεια προκατόχων του -από την εποχή του Τάσσου Παπαδόπουλου- να καταγγέλλουν ρητορικά την Τουρκία, ξεχνώντας ότι της άναψαν πράσινο φως να αρχίσει διαπραγματεύσεις ένταξης (Δεκέμβριος 2004). Κανείς δεν έθεσε προϋπόθεση την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων… Τα τρία τελευταία χρόνια ο Χριστοδουλίδης πρότεινε μερική άρση των εμποδίων που βάζει η Κύπρος για σταδιακή αναθέρμανση των σχέσεων Τουρκίας-ΕΕ. Ζήτησε ως αντάλλαγμα το άνοιγμα ενός σημαντικού λιμανιού της Τουρκίας για τα πλοία υπό κυπριακή σημαία.
Προϋπολογισμός
Το άτυπο Συμβούλιο Κορυφής συζήτησε επίσης το Πολυετές Δημοσιονομικό Πρόγραμμα (2028 - 34). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε διπλασιασμό (από 240 σε 440 εκατ. ευρώ) των χρηματοδοτήσεων της ΕΕ για την τουρκοκυπριακή κοινότητα και ειδική πρόνοια για χρηματοδότηση των αναγκών επανένωσης. Οι οικονομικές ανάγκες επανένωσης θα μπορούσαν βέβαια να ήταν από μόνες τους μια ισχυρή αφορμή για να αναδειχθεί ο ρόλος της ΕΕ για την ανάπτυξη του νησιού, τις υποδομές, την ανοικοδόμηση, την προσέλκυση επενδύσεων, τη μακροοικονομική σταθερότητα. Καμία αντίδραση δεν υπήρξε από την πλευρά του Χριστοδουλίδη, εκτός από την τυπική συγκατάθεση. Έτσι το ζήτημα πέρασε, απλώς χωρίς συζήτηση.
