Το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα ήταν μια συνταρακτική εποχή, πάνω στην οποία οικοδομήθηκε αυτό που είμαστε σήμερα: Από την άνθηση του Διαφωτισμού, μέχρι τις μεγάλες επαναστάσεις· από την έκρηξη των επιστημών, μέχρι τη Βιομηχανική και Τεχνολογική Επανάσταση.
Ο Μότσαρτ, παρά το νεαρό της ηλικίας του, είχε πλήρη επίγνωση της Αλλαγής. Στη μουσική του ενσωμάτωσε πολλές καινοτομίες. Όμως, σε μιαν όπερά του στη Βιέννη, έζησε ένα σοκ: Ο αυτοκράτορας Ιωσήφ Β΄, μετά την παράσταση, του ζήτησε να περιορίσει τις πολλές νότες της μουσικής του σε μερικά μόνο σημεία· να την κάνει γενικά πιο απλή (παραλλαγμένο, το περιστατικό μεταφέρεται και στη σχετική ταινία του Μίλος Φόρμαν).
Ο Ιωσήφ Β’ ήταν ένας καλοπροαίρετος άνθρωπος, που είχε πάρει σημαντικές αποφάσεις (π.χ. για τη δουλεία, τη θανατική ποινή κ.λπ.). Από κάποιους ιστορικούς κατατάσσεται στους «πεφωτισμένους» ηγεμόνες. Όμως, δεν είχε αντιληφθεί πόσο άλλαζε ο κόσμος γύρω τους, σε όλα τα επίπεδα. Και ζήτησε από τον Μότσαρτ να «περιορίσει» την Αλλαγή μόνο σε ένα μικρό κομμάτι…
Ο Μότσαρτ γνώριζε πως η αλλαγή της εποχής ήταν καθολική. Ο Ιωσήφ Β΄ όχι. Για αυτό σήμερα εκατομμύρια γνωρίζουν τον Μότσαρτ. Τον Ιωσήφ Β’ πολύ λιγότεροι.
Κοσμογονία
Τα τελευταία δέκα χρόνια, βιώνουμε μια νέα συνταρακτική αλλαγή, σε όλα τα επίπεδα.
Όταν όμως μιλούμε για αλλαγή αυτής της κλίμακας, δεν εννοούμε τις συνηθισμένες διαφοροποιήσεις που φέρνει η εξέλιξη. Όταν συσσωρεύονται πολλοί παράγοντες μαζί, η αλλαγή και το καινούργιο που προκύπτει είναι ποιοτικά πολύ διαφορετικό:
- Με την τεχνολογία, τα ΜΚΔ και την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα τελευταία δέκα χρόνια δεν έχουμε απλώς περισσότερη πληροφόρηση και πρόσβαση στη γνώση. Έχουμε ένα ποιοτικά πολύ διαφορετικό σκηνικό. Ανάμεσα στο 2005 και το 2015 είχαμε αλλαγές. Ανάμεσα στο 2015 και το 2025 έχουμε τεκτονική Αλλαγή!
- Στις αρχές του αιώνα είχαμε την εμφάνιση περιθωριακών νεοναζιστικών ή ακροδεξιών κομμάτων σε όλο τον κόσμο· πράγμα όμως που δεν διέφερε ιδιαίτερα σε σχέση με αυτό που γινόταν και κατά τη δεκαετία του 1990. Αλλά, τα τελευταία δέκα χρόνια, συμβαίνει κάτι ποιοτικά διαφορετικό: Στην ίδια την Ευρώπη, τέτοια κόμματα αλλού κυβερνούν, αλλού συγκυβερνούν και αλλού επιβάλλουν πολιτικές (π.χ. Brexit). Ενώ στις ΗΠΑ έχουμε δύο θητείες Τραμπ!
- Τα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα είχαμε διενέξεις και πολέμους σε διάφορα μέρη του πλανήτη. Αλλά τα τελευταία δέκα χρόνια έχουμε: (α) Για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, κήρυξη πολέμου από μια μεγάλη δύναμη προς γειτονική της χώρα (Ρωσία-Ουκρανία). (β) Ανεμπόδιστη μετατροπή μιας σύρραξης σε γενοκτονία (Ισραήλ-Γάζα). (γ) Κήρυξη πολέμου από τις ΗΠΑ κατά του Ιράν χωρίς έγκριση του Κογκρέσου. Και μάλιστα για έναν λόγο που ο ίδιος ο Τραμπ δημιούργησε (με την αποχώρηση των ΗΠΑ κατά την πρώτη του θητεία από τη συμφωνία ελέγχου του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν).
• Το ίδιο πρωτοφανής είναι και η αναστροφή σε επίπεδο αντιλήψεων. Στον «θαυμαστό καινούργιο κόσμο», νομιμοποιούνται και κερδίζουν έδαφος αντιλήψεις που αντιστρέφουν την πορεία προς την εξέλιξη. Σε χώρες με μακρά παράδοση δημοκρατικών θεσμών και κουλτούρας νομιμοποιείται όλο και περισσότερο ο ακραίος κυνισμός στον πολιτικό λόγο· και γίνονται αντικείμενο δημόσιας συζήτησης απόψεις οι οποίες ίσα που ψιθυρίζονταν προηγουμένως: Από τη γενοκτονία μέχρι το μεταναστευτικό, από την προσάρτηση εδαφών –π.χ. Καναδάς και Γροιλανδία– μέχρι τον διωγμό των ΛΟΑΤΚΙ.
Και εσωτερικά
Η ελληνοκυπριακή Πολιτεία δεν ζει σε αποστειρωμένη γυάλα. Το αντίθετο: Επειδή ακριβώς ο βηματισμός εκσυγχρονισμού ήταν και είναι πολύ αργός, το παρακράτος καταφέρνει να αναστέλλει κάθε ουσιαστική θεσμική αλλαγή. Έτσι, η ανατροπή είναι ιδιαίτερα βίαιη:
- Σε μια κοινωνία που δεν έχει παράδοση ορθολογισμού στην οργάνωση του κράτους ούτε στις αντιλήψεις ούτε στους θεσμούς, τα προβλήματα συσσωρεύονται με πολύ μεγάλη ταχύτητα. Η παραβολή με τη χελώνα και τον λαγό δεν λειτουργεί εδώ. Μόνο στα παραμύθια.
- Η ιδεολογική και πολιτική κουλτούρα στην ελληνοκυπριακή κοινωνία δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα βαθιά, τουλάχιστον για μια μεγάλη μερίδα. Τώρα, που πολλές προσδοκίες διαψεύστηκαν, μένει χώρος για χίλιους διαβόλους. Ένας από αυτούς είναι η κατά βάση απολίτικη προσέγγιση.
- Από το 2005 μέχρι το 2015 η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν η αναπαυτική ξαπλώστρα μας. Κάναμε εικονικές προσαρμογές και εισπράτταμε πολλά-πολλά κονδύλια. Σήμερα, είναι ένα σπίτι που απαιτεί διαχείριση σε ένα νέο είδος «παγκόσμιου πολέμου». Χάσαμε 20 χρόνια περιχαρίζοντας στην αυλή. Τώρα, απαιτούνται λύσεις και απαντήσεις. Είμαστε έτοιμοι για απότομη ενηλικίωση ώστε να κάνουμε κάτι χρήσιμο σ’ αυτό το σπίτι; Πολύ αμφίβολο!
- Η αίσθηση ότι ο επίσημος λόγος είναι ανειλικρινής και τα ΜΜΕ ελεγχόμενα οδήγησε μέσα σε δέκα χρόνια στον υδροκεφαλικό ρόλο των ΜΚΔ. Αυτή τη στιγμή είναι σε θέση να εκλέγουν βουλευτές. Σύντομα θα εκλέγουν και Πρόεδρο.
- Επειδή το παρακράτος είχε τον περίπου ανεμπόδιστο έλεγχο του κράτους για δεκαετίες, η διαπλοκή και η διαφθορά έγιναν Άπληστες! Αυτή η απληστία οδηγεί τα τελευταία χρόνια σε μια βίαιη αποκοπή του ομφάλιου λώρου της κοινωνίας από τις εξουσίες.
- Μέχρι πριν δέκα χρόνια η συνενοχή μεγάλης μερίδας των πολιτών ήταν επαρκής λόγος σιωπής. Τώρα δεν είναι. Οι χιλιάδες που κέρδισε ένας μικροεργολάβος κλέβοντας στο τσιμέντο δεν συγκρίνονται με τα δεκάδες εκατομμύρια των άλλων. Η απληστία είναι Μεταδοτική και Εκδικητική!
- Τα τελευταία δέκα χρόνια ζούμε για πρώτη φορά από το 1974 την πλήρη και συνειδητή περιθωριοποίηση του Κυπριακού από την ηγεσία. Και για πρώτη φορά όλες οι επιλογές της δείχνουν προς την οριστική διχοτόμηση.
Τότε τι;
Μέσα σε έναν τέτοιο κόσμο, με αυτά τα δεδομένα, σε δύο εβδομάδες θα πρέπει οι πολίτες να αποφασίσουν. Όχι μόνο για τη Βουλή αλλά εν πολλοίς και για το παρακάτω: Οι επιλογές μας θα «ρυθμίσουν» σε μεγάλο βαθμό τις προεδρικές αμέσως μετά, και συνολικά την Κύπρο του 2030.
Είναι πολύ δύσκολο να «ξεφύγουμε» από τη μόδα και την τυφλή οργή. Δίνουν εξάλλου μιαν έστω προσωρινή αίσθηση «απελευθέρωσης» από τη σκοτεινή πραγματικότητα. Όμως, το ελάχιστο που πρέπει να κάνουμε είναι να παραδεχτούμε στον εαυτό μας δυο-τρία πράγματα πριν αποφασίσουμε:
(α) Πέρα από τα συνθήματα και τα ευχολόγια, ποιος μπορεί δυνητικά να στοιχειοθετήσει στο μέλλον απαντήσεις; Όχι σε ένα θέμα αλλά συνολικά σε όλο αυτό το εντελώς νέο και τρομερά απαιτητικό σκηνικό;
(β) Η Αλλαγή του παγκόσμιου και τοπικού σκηνικού που βιώνουμε απαιτεί αναπροσαρμογή πολιτικών. Όμως, άλλο η αναπροσαρμογή και άλλο η παθητική προσαρμοστικότητα. Άλλο ο ενεργητικός εκσυγχρονισμός και άλλο να αφήνεσαι στο ρεύμα του χειμάρρου. Άλλο το στείρο «κλάμα» για τα δίκαιά μας, και άλλο η δημιουργική πολιτική διεξόδων και λύσεων, ιδιαίτερα μέσα στο σπίτι μας, την Ευρωπαϊκή Ένωση.
(γ) Συνεκδοχικά: Κάτω από την επιφάνεια, τώρα που μιλάμε, συντελούνται εξαιρετικά σημαντικά πράγματα. Π.χ., στη μετατροπή της Κύπρου στην πιο άνιση και οικονομικά-κοινωνικά απόλυτα διαιρεμένη χώρα της Ε.Ε. Ή στο Κυπριακό, όπου η στασιμότητα είναι μόνο το προκάλυμμα για να συμβούν τέρατα. Μια επιλογή αδιάφορη για αυτό το «ντεμοντέ» θέμα όχι μόνο δεν το σβήνει αλλά μας βάζει σε μεγάλες περιπέτειες. Ποιοι έχουν την εντιμότητα και τα εφόδια να μην κρύβουν αυτά τα προβλήματα κάτω από το χαλί;
Καλές αντοχές να έχουμε…
Το καλάθι
- …με τα «δουλευόμαστε και μεταξύ μας;» (1): Σε εκδήλωση στον Λευκό Οίκο για την Ημέρα της Μητέρας, η Μελάνια Τραμπ άρχισε να εκθειάζει τον σύζυγό της για τα τρυφερά αισθήματά του και κυρίως για την ενσυναίσθησή του! Το κοινό νόμισε ότι ήταν αστείο και άρχισε να γελά δυνατά. Ο Πρόεδρος και η σύζυγός του κοιτάχτηκαν αμήχανα, με ύφος που έλεγε «είπαμε να δουλευόμαστε αλλά το παρακάναμε»…
- …με τα «δουλευόμαστε και μεταξύ μας;» (2): Πρώτα διαβάσαμε τη δήλωση Χριστοδουλίδη εν όψει της συνάντησης με Έρχιουρμαν, περί ετοιμότητας για επανέναρξη των συνομιλιών από εκεί που έμειναν. Μετά τη συνάντηση, διαβάσαμε τα «τέσσερα μέτρα που συμφωνήθηκαν». Είπαμε, ξεκινάμε με μέτρα χαμηλής πολιτικής αλλά το κακό παράγινε. Εδώ μιλάμε για μέτρα επιδαπέδιας πολιτικής. Ίσα για να λέμε ότι το ζώο μας δεν πέθανε ακόμα, κουνιέται.
- …με τα «δουλευόμαστε και μεταξύ μας;» (3): Ήταν μεγάλη γκάφα της υπουργού Παιδείας να δεχτεί να εγκαινιάσει αίθουσα σχολείου με το όνομά της. Για την ακρίβεια, θα έπρεπε να αποτρέψει την ίδια την ονοματοδοσία. Από την άλλη, στον χώρο της Εκπαίδευσης η αμετροέπεια και η δουλοπρέπεια δεν είναι ασυνήθιστες. Είπαμε «δημόσιες σχέσεις» αλλά το συγκεκριμένο σχολείο το τερμάτισε! Και μετά, μεγάλα λόγια για καλλιέργεια «κριτικής σκέψης» στους μαθητές και τα όμοια…
