Πενήντα δύο χρόνια μετά την εισβολή και εννέα χρόνια μετά το ναυάγιο του Κραν Μοντανά, το Κυπριακό φαίνεται να εισέρχεται ξανά σε μια περίοδο κινητικότητας που, ανεξάρτητα από το τελικό της αποτέλεσμα, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μία ακόμα επανάληψη του γνωστού κύκλου προσδοκιών και διαψεύσεων. Οι κινήσεις των Ηνωμένων Εθνών, η επιστροφή της Μαρία Άνχελα Ολγκίν με αποστολή την προετοιμασία μιας νέας διάσκεψης «5+1» και η εμφανής προσωπική εμπλοκή του Αντόνιο Γκουτέρες συνθέτουν μια διαφορετική εικόνα από εκείνη που επικρατούσε τα προηγούμενα χρόνια.
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ βρίσκεται στο τελευταίο εξάμηνο της θητείας του, η οποία ολοκληρώνεται τον Δεκέμβριο του 2026. Δεν είναι μυστικό ότι θα ήθελε να κλείσει τον κύκλο του στον Οργανισμό με μια θετική εξέλιξη στο Κυπριακό, εκεί που ξεκίνησε ουσιαστικά η θητεία του με την αποτυχία του Κραν Μοντανά. Η φιλοδοξία του δεν είναι απλώς να πραγματοποιηθεί μία ακόμα συνάντηση. Είναι να μπει η διαδικασία σε τροχιά λύσης και, ει δυνατόν, να ολοκληρωθεί πριν αποχωρήσει από το αξίωμα.
Το ερώτημα είναι αν οι συγκυρίες που διαμορφώνονται σήμερα θα εξακολουθούν να υπάρχουν σε έξι μήνες ή σε έναν χρόνο. Η ιστορία του Κυπριακού διδάσκει ότι τα παράθυρα ευκαιρίας δεν μένουν ανοιχτά επ’ αόριστον. Σήμερα, για πρώτη φορά μετά από εννέα χρόνια, η Άγκυρα δείχνει να αποδέχεται την έναρξη μιας νέας διαδικασίας. Ο Τουφάν Ερχιουρμάν μιλά ανοικτά για διαπραγμάτευση με στόχο τη λύση, ενώ ακόμα και οι πιο επιφυλακτικοί παρατηρητές αναγνωρίζουν ότι ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν αντιμετωπίζει αρνητικά μια νέα πρωτοβουλία.
Κανένας δεν γνωρίζει αν αυτή η στάση θα παραμείνει αναλλοίωτη. Η περιοχή βρίσκεται σε κατάσταση έντονης γεωπολιτικής ρευστότητας. Οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή, οι νέοι ενεργειακοί σχεδιασμοί, οι μεταβαλλόμενες σχέσεις Ευρώπης - Τουρκίας και οι ευρύτερες ανακατατάξεις στο διεθνές σύστημα δημιουργούν ένα περιβάλλον το οποίο μπορεί να ευνοήσει μια συμφωνία, αλλά μπορεί εξίσου εύκολα να οδηγήσει σε νέες εντάσεις. Όσοι θεωρούν δεδομένο ότι οι σημερινές συνθήκες θα υπάρχουν και αύριο ίσως υποτιμούν την ταχύτητα με την οποία αλλάζει ο κόσμος γύρω μας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αυξημένη εμπλοκή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι επαφές του Γκουτέρες με την ηγεσία της ΕΕ και η πρόθεση των Βρυξελλών να έχουν πιο ενεργό ρόλο δεν αποτελούν λεπτομέρεια της διαδικασίας. Αντιθέτως, ίσως είναι ένα από τα κλειδιά της. Η ΕΕ μπορεί να προσφέρει πολιτικά και οικονομικά κίνητρα, να διασφαλίσει την εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου και να συμβάλει στη δημιουργία ενός πλαισίου ασφάλειας που θα ανταποκρίνεται στις ανησυχίες και των δύο κοινοτήτων.
Ακριβώς εδώ ανοίγει και η συζήτηση για το κεφάλαιο της ασφάλειας. Για δεκαετίες το θέμα των εγγυήσεων και της στρατιωτικής παρουσίας αποτελούσε ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στη λύση. Σήμερα, όμως, η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Η Κύπρος είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας βρίσκεται σε διαδικασία ανασχεδιασμού. Παράλληλα, η στενότερη συνεργασία ΕΕ και ΝΑΤΟ δημιουργεί νέα δεδομένα.
Δεν είναι ταμπού να συζητηθεί το ενδεχόμενο μια λύση του Κυπριακού να συνοδευτεί από ένταξη της επανενωμένης Κύπρου στο ΝΑΤΟ ή από μια ευρύτερη ευρωατλαντική διευθέτηση ασφάλειας. Μια τέτοια προοπτική δεν λύνει αυτόματα όλα τα προβλήματα, αλλά θα μπορούσε να προσφέρει ένα νέο πλαίσιο που να καθιστά περιττές τις ξεπερασμένες λογικές των εγγυητριών δυνάμεων του περασμένου αιώνα. Η κυπριακή κοινωνία οφείλει να συζητήσει σοβαρά αυτές τις επιλογές, χωρίς φοβικά σύνδρομα και ιδεολογικές αγκυλώσεις.
Το ίδιο ισχύει και για τη συζήτηση γύρω από τον τρόπο εφαρμογής μιας συμφωνίας. Η ιδέα μιας σταδιακής εφαρμογής της λύσης, με βήματα που θα επιτρέπουν στις δύο κοινότητες να διαπιστώνουν στην πράξη τα οφέλη της επανένωσης, αξίζει την προσοχή. Η εμπειρία του 2004 απέδειξε ότι τα δημοψηφίσματα συχνά μετατρέπονται σε πεδία έκφρασης φόβων και ανασφαλειών. Αν ορισμένα στοιχεία της συμφωνίας εφαρμοστούν σταδιακά και γίνουν ορατά τα θετικά αποτελέσματα για όλους, τότε ίσως δημιουργηθούν διαφορετικές προϋποθέσεις για την τελική λαϊκή ετυμηγορία.
Φυσικά, καμία διαδικασία δεν εγγυάται την επιτυχία. Υπάρχουν ακόμα σοβαρές διαφωνίες, καχυποψία και πολιτικά εμπόδια. Ωστόσο, το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να αντιμετωπιστεί η νέα πρωτοβουλία με αδιαφορία ή μοιρολατρία. Η στασιμότητα δεν αποτελεί ουδέτερη επιλογή. Κάθε χρόνος που περνά παγιώνει τα τετελεσμένα, διευρύνει τις αποστάσεις ανάμεσα στις δύο κοινότητες και καθιστά τη λύση δυσκολότερη.
Ίσως γι’ αυτό η συζήτηση που ανοίγει σήμερα να είναι πιο σημαντική από πολλές προηγούμενες. Δεν αφορά μόνο τους διαπραγματευτές, τους ηγέτες ή τους διεθνείς οργανισμούς. Αφορά την ίδια την κοινωνία. Αφορά το κατά πόσον οι Κύπριοι είναι έτοιμοι να εξετάσουν νέες ιδέες, να σταθμίσουν ρεαλιστικά τα δεδομένα και να αποφασίσουν αν θέλουν να συνεχίσουν να ζουν σε μια διαιρεμένη πατρίδα ή να δοκιμάσουν μια διαφορετική πορεία.
Πενήντα δύο χρόνια μετά το 1974, η Κύπρος εξακολουθεί να κουβαλά ανοικτές πληγές που αφορούν την ανεξαρτησία, τη δημοκρατία, την ασφάλεια και την ελεύθερη διακίνηση των πολιτών της. Ίσως να μην υπάρχει τέλεια λύση. Υπάρχει όμως η ανάγκη να αναζητηθεί μια βιώσιμη λύση. Και ίσως το επόμενο εξάμηνο να προσφέρει μια ευκαιρία που δεν είναι βέβαιο ότι θα παρουσιαστεί ξανά σύντομα.
