Του Νίκου Μεσαρίτη*
Ίσως ορισμένοι αναγνώστες να παρατηρήσουν ότι τα κείμενα αυτής της στήλης προσεγγίζουν συχνά τα θέματα με ακαδημαϊκό τρόπο. Αυτό δεν γίνεται από διάθεση να αντιμετωπίζονται τα θέματα θεωρητικά. Αντίθετα, στόχος είναι να παρουσιάζονται σύνθετα ζητήματα με τρόπο τεκμηριωμένο, απλό και κατανοητό, ώστε η γνώση που παράγεται στα πανεπιστήμια και στην επαγγελματική πράξη να γίνεται προσβάσιμη σε όλους. Δεν είναι μια στήλη για αρχιτέκτονες. Αφορά κάθε άνθρωπο που ζει, εργάζεται, κινείται και ονειρεύεται μέσα στους χώρους που διαμορφώνει η κοινωνία μας. Είναι μια στήλη που χρησιμοποιεί την αρχιτεκτονική για να μιλήσει για τον άνθρωπο, την κοινωνία, τη μνήμη, την πόλη και τον χρόνο. Η αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο τους αρχιτέκτονες. Αλλά για να γεφυρώσεις τον κόσμο της επιστήμης με τον κόσμο των πολιτών, χρειάζονται κείμενα που μεταφράζουν την αρχιτεκτονική γνώση σε κοινωνική γνώση. Πρέπει τα κείμενα να συνδέουν τη γνώση με την κοινωνική ευθύνη.
Τα ιστορικά κτίρια δεν είναι τυχαία και συνεχίζουν να μας διδάσκουν, όμως δεν θα μιλούμε μόνο για κτίρια. Μιλούμε για τον άνθρωπο μέσα στον χρόνο, γιατί κάθε κτίριο είναι μια απάντηση που έδωσε μια κοινωνία στα προβλήματα της εποχής της.
Στις σχολές, η Ιστορία της Αρχιτεκτονικής συχνά αντιμετωπίζεται ως ένα θεωρητικό μάθημα γεμάτο χρονολογίες, ρυθμούς, ονόματα και μνημεία. Πολύ σύντομα, όμως, αποκαλύπτεται η πραγματική της αξία. Η Ιστορία της Αρχιτεκτονικής είναι η μελέτη της ανθρώπινης σκέψης μέσα από τα κτίρια που δημιούργησε. Πολύ λανθασμένα πολλές σύγχρονες κατασκευές αντιγράφουν μορφές του παρελθόντος χωρίς να χρησιμοποιούν τις ίδιες κατασκευαστικές αρχές που τις γέννησαν. Ο τρούλος κάποτε ήταν τεχνολογική αναγκαιότητα. Σήμερα είναι διακοσμητική αναφορά.
Κάθε σημαντικό οικοδόμημα της ιστορίας αποτελεί μια συμπυκνωμένη απάντηση σε συγκεκριμένα προβλήματα της εποχής του. Προβλήματα τεχνικά, λειτουργικά, κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά. Γι' αυτό και η μελέτη της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς δεν αφορά το παρελθόν μόνο. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε σύγχρονες κατασκευές.
Ο Παρθενώνας δεν είναι σπουδαίος επειδή είναι αρχαίος. Είναι σπουδαίος επειδή εκφράζει με μοναδική καθαρότητα τις δυνατότητες του μαρμάρου, της γεωμετρίας, των οπτικών διορθώσεων, μοναδικές στον κόσμο και της κοινωνίας που τον δημιούργησε. Οι αναλογίες του, η δομή του και η μορφή του αποτελούν έκφραση μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας. Το ίδιο συμβαίνει με τις πυραμίδες της Αιγύπτου. Πέρα από το μυστήριο και τη μεγαλοπρέπεια, αποκαλύπτουν τις τεχνικές γνώσεις, την κοινωνική οργάνωση και τη θρησκευτική αντίληψη μιας ολόκληρης εποχής. Είναι πέτρινα κείμενα.
Η Ρώμη μάς δίδαξε κάτι διαφορετικό. Με τις αψίδες, τα υδραγωγεία και τα μεγάλα δημόσια έργα, απέδειξε ότι η αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο αισθητική αλλά και οργάνωση της καθημερινής ζωής. Η μορφή ακολουθούσε τη λειτουργία με τρόπο που εξακολουθεί να επηρεάζει τον σύγχρονο σχεδιασμό.
Το Βυζάντιο, από την άλλη, μας κληροδότησε την αναζήτηση του εσωτερικού χώρου. Η Αγία Σοφία δεν εντυπωσιάζει μόνο για το μέγεθός της αλλά για την αίσθηση ότι ο θόλος αιωρείται πάνω από τους πιστούς. Η αρχιτεκτονική γίνεται εμπειρία, φως και συμβολισμός.
Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των μεγάλων έργων είναι η ειλικρίνεια. Η μορφή τους γεννήθηκε από τις δυνατότητες των υλικών, τις τεχνικές γνώσεις της εποχής και τις ανάγκες της κοινωνίας που τα δημιούργησε.
Η πέτρα μπορούσε να λειτουργήσει άριστα σε θλίψη αλλά όχι σε εφελκυσμό. Οι μεγάλοι θόλοι, οι καμάρες και οι πυκνοί τοίχοι δεν ήταν αισθητικές επιλογές. Ήταν τεχνικές απαντήσεις.
Αυτό ακριβώς αποτελεί και το μεγαλύτερο μάθημα της ιστορίας της Αρχιτεκτονικής. Μας διδάσκει ότι η ποιοτική αρχιτεκτονική δεν γεννιέται από την επιθυμία εντυπωσιασμού αλλά από τη βαθιά κατανόηση της πραγματικότητας. Στη σύγχρονη εποχή διαθέτουμε υλικά που οι παλαιότερες κοινωνίες δεν μπορούσαν να φανταστούν.
Το οπλισμένο σκυρόδεμα, ο χάλυβας, το γυαλί και τα σύγχρονα σύνθετα υλικά μας επιτρέπουν να δημιουργούμε χώρους με πρωτόγνωρες δυνατότητες. Το ζητούμενο, όμως, παραμένει το ίδιο: η ειλικρίνεια ανάμεσα στη μορφή, στη δομή και στη λειτουργία.
Ίσως γι' αυτό πολλές σύγχρονες απομιμήσεις ιστορικών μορφών προκαλούν αμηχανία. Όταν ένας σύγχρονος ναός αντιγράφει μηχανικά μια βυζαντινή μορφή χωρίς να χρησιμοποιεί τις ίδιες κατασκευαστικές αρχές που τη γέννησαν, προκύπτει μια αντίφαση.
Η ιστορία της Αρχιτεκτονικής δεν μας καλεί να αντιγράψουμε το παρελθόν. Μας καλεί να μορφωθούμε και να δημιουργούμε το σύγχρονο με την ίδια ειλικρίνεια.
Η ιστορία τελικά, δεν είναι μια περιήγηση σε περασμένους αιώνες. Είναι ένα σχολείο κριτικής σκέψης. Η αρχιτεκτονική είναι πάντοτε παιδί της εποχής της. Όταν προσπαθεί να μεταμφιεστεί σε κάτι άλλο, υπάρχει κόστος υλικού, μορφές δυσνόητες, προβλήματα λειτουργίας.
Όσο ο αρχιτέκτονας γνωρίζει βαθύτερα τις λύσεις που έδωσαν οι προηγούμενες γενιές, τόσο πιο ικανός γίνεται να δώσει νέες απαντήσεις στα προβλήματα και τις δυνατότητες της δικής του εποχής. Γι’ αυτό η μελέτη της δεν αφορά μόνο όσους σχεδιάζουν κτίρια. Αφορά όλους όσοι ενδιαφέρονται να κατανοήσουν τον άνθρωπο. Η ιστορία της αρχιτεκτονικής δεν είναι τίποτε άλλο από την ιστορία του ίδιου του πολιτισμού.
*Πρώην πρέδρου ΕΤΕΚ
