Κάθε κρατικός προϋπολογισμός αποτελεί στην ουσία στρατηγικό σχεδιασμό και πολιτική δήλωση αξιών. Δεν αποτυπώνει μόνο αριθμούς και λογιστικές εγγραφές, αλλά τις πραγματικές προτεραιότητες και στόχους μιας κοινωνίας. Στην περίπτωση της Κύπρου, η σύγκριση ανάμεσα στην κρατική στήριξη του αθλητισμού, ιδιαίτερα του ποδοσφαίρου, και στη στήριξη του πολιτισμού, ιδιαίτερα της πολιτιστικής δημιουργίας, αναδεικνύει μια διαχρονική ανισορροπία, που δύσκολα μπορεί να δικαιολογηθεί με όρους μακροπρόθεσμης ανάπτυξης.
Ο αθλητισμός αποτελεί αναμφίβολα δημόσιο αγαθό. Προάγει την υγεία, ενισχύει την κοινωνική συνοχή, καλλιεργεί αξίες συνεργασίας και πειθαρχίας και συμβάλλει στην προβολή της χώρας στο εξωτερικό. Το ποδόσφαιρο, ειδικότερα, αποτελεί το δημοφιλέστερο άθλημα της Κύπρου, συγκεντρώνοντας δεκάδες χιλιάδες φιλάθλους, σημαντικά τηλεοπτικά δικαιώματα, ιδιωτικές χορηγίες και αυξημένο κρατικό ενδιαφέρον για τη συντήρηση και αναβάθμιση των γηπέδων.
Τα τελευταία χρόνια η Κυπριακή Δημοκρατία έχει χρηματοδοτήσει εκτεταμένα έργα αθλητικών υποδομών μέσω του Κυπριακού Οργανισμού Αθλητισμού, ενώ σημαντικοί πόροι διατέθηκαν για τη διοργάνωση διεθνών αθλητικών γεγονότων, όπως το EuroBasket, καθώς και για την ανακατασκευή μεγάλων αθλητικών εγκαταστάσεων. Παράλληλα, συνεχίζονται επενδύσεις σε νέα αθλητικά κέντρα και εγκαταστάσεις που απαιτούν πολυετείς δημόσιες δαπάνες για λειτουργία και συντήρηση.
Πολιτισμός και δημιουργία
Την ίδια στιγμή, ο χώρος της πολιτιστικής δημιουργίας εξακολουθεί να λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό χάρη στην προσωπική αφοσίωση, στην επιμονή και στον ιδεαλισμό των ίδιων των δημιουργών. Συγγραφείς, συνθέτες, εικαστικοί, ηθοποιοί, σκηνοθέτες, ερμηνευτές, χορευτές και ανεξάρτητοι πολιτιστικοί οργανισμοί καλούνται να δημιουργήσουν μέσα σε ένα περιβάλλον περιορισμένων επιχορηγήσεων, ασταθών προγραμμάτων χρηματοδότησης και περιορισμένων ευκαιριών διεθνούς προβολής. Για πολλούς, η καλλιτεχνική δημιουργία δεν αποτελεί επάγγελμα που εξασφαλίζει αξιοπρεπές εισόδημα, αλλά μία επίπονη και συχνά οικονομικά ζημιογόνα αποστολή, που στηρίζεται στην προσωπική αυτοθυσία και στην αγάπη για την τέχνη.
Η έλλειψη σταθερών μηχανισμών χρηματοδότησης, η απουσία μακροπρόθεσμου στρατηγικού σχεδιασμού και η περιορισμένη αξιοποίηση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων δυσχεραίνουν ακόμη περισσότερο την ανάπτυξη ενός βιώσιμου οικοσυστήματος πολιτιστικής παραγωγής. Ως αποτέλεσμα, πολλοί νέοι δημιουργοί αναγκάζονται να αναζητήσουν επαγγελματικές ευκαιρίες στο εξωτερικό ή να εγκαταλείψουν εντελώς την καλλιτεχνική τους πορεία, στερώντας από την Κύπρο πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο και δημιουργικό δυναμικό. Κι όμως, η πολιτιστική δημιουργία δεν αποτελεί πολυτέλεια ούτε δευτερεύουσα δημόσια δαπάνη. Είναι ο κατεξοχήν φορέας της ιστορικής μνήμης, της γλώσσας, της συλλογικής ταυτότητας και της διεθνούς πολιτιστικής διπλωματίας και παρουσίας της χώρας, ενώ παράλληλα μπορεί να εξελιχθεί σε σημαντικό μοχλό οικονομικής ανάπτυξης, καινοτομίας και ποιοτικού πολιτιστικού τουρισμού.
Προστιθέμενη αξία
Η δημιουργία του Υφυπουργείου Πολιτισμού αποτέλεσε αναμφίβολα σημαντικό θεσμικό βήμα. Οι προϋπολογισμοί του αυξάνονται σταδιακά και εισάγονται νέα προγράμματα ενίσχυσης της σύγχρονης δημιουργίας, της ψηφιοποίησης, του κινηματογράφου και των πολιτιστικών οργανισμών. Ωστόσο, ακόμη και σήμερα, μεγάλο μέρος των διαθέσιμων πόρων κατευθύνεται στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς και των αρχαιοτήτων, ενώ οι διαθέσιμες πιστώσεις για τους σύγχρονους δημιουργούς παραμένουν σχετικά περιορισμένες.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να στηριχθεί ο αθλητισμός ή ο πολιτισμός. Η απάντηση είναι προφανής, ότι δηλαδή και οι δύο αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία μιας σύγχρονης δημοκρατικής κοινωνίας. Το πραγματικό ζήτημα αφορά την ισορροπία των δημόσιων επενδύσεων και δαπανών. Το ποδόσφαιρο διαθέτει ήδη σημαντικές ιδιωτικές πηγές χρηματοδότησης. Τηλεοπτικά συμβόλαια, διαφημίσεις, εμπορικές συμφωνίες, χορηγίες τραπεζών και εταιρειών τηλεπικοινωνιών, εισιτήρια και ευρωπαϊκές διοργανώσεις δημιουργούν ένα οικονομικό οικοσύστημα που δεν υπάρχει στον χώρο της πολιτιστικής δημιουργίας. Αντίθετα, ένας Κύπριος συνθέτης, συγγραφέας ή εικαστικός σπανίως μπορεί να χρηματοδοτήσει το έργο του από την αγορά. Η κρατική στήριξη αποτελεί συχνά τη μοναδική δυνατότητα παραγωγής νέου πολιτιστικού έργου.
Οι οικονομολόγοι του πολιτισμού επισημαίνουν ότι οι επενδύσεις στον πολιτισμό δεν αποτελούν καταναλωτική δαπάνη αλλά αναπτυξιακή επένδυση. Δημιουργούν θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας, ενισχύουν τον δημιουργικό τομέα της οικονομίας, προσελκύουν πολιτιστικό τουρισμό, αυξάνουν τη διεθνή προβολή της χώρας και καλλιεργούν κοινωνικό κεφάλαιο. Ο πολιτισμός αποτελεί επίσης βασικό πυλώνα της οικονομίας της γνώσης και της καινοτομίας. Ιδιαίτερα για την Κύπρο, ο πολιτισμός επιβάλλεται να αποτελεί την αιχμή του δόρατός της στη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής συνοχής και στη συμβολή στο εν γένει ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.
Από την άλλη πλευρά, ούτε ο αθλητισμός μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με βάση τις επιτυχίες των επαγγελματικών συλλόγων. Οι διεθνείς μελέτες δείχνουν ότι η μεγαλύτερη κοινωνική απόδοση των δημόσιων επενδύσεων προκύπτει όταν οι πόροι κατευθύνονται στον μαζικό αθλητισμό, στις αθλητικές/ποδοσφαιρικές ακαδημίες, στη σχολική φυσική αγωγή και στις τοπικές κοινότητες, ώστε να αυξάνεται η συμμετοχή των παιδιών και των νέων. Η τεκμηριωμένη κατανομή των πόρων μπορεί να πολλαπλασιάσει το κοινωνικό όφελος χωρίς απαραίτητα να αυξάνει τις συνολικές δαπάνες.
Νέα φιλοσοφία
Η Κύπρος διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις για να μετατρέψει τόσο τον αθλητισμό όσο και τον πολιτισμό σε μοχλούς βιώσιμης ανάπτυξης. Αυτό, όμως, απαιτεί μια νέα φιλοσοφία δημόσιας πολιτικής.
- Πρώτον, απαιτείται η καθιέρωση πολυετούς εθνικής στρατηγικής για τον πολιτισμό με σαφείς ποσοτικούς στόχους και σταθερή χρηματοδότηση της δημιουργίας.
- Δεύτερον, πρέπει να δημιουργηθεί Εθνικό Ταμείο Πολιτιστικής Δημιουργίας, το οποίο θα χρηματοδοτεί με διαφάνεια νέες καλλιτεχνικές παραγωγές, διεθνείς συμπαραγωγές, μεταφράσεις κυπριακών έργων και συμμετοχές σε μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις.
- Τρίτον, χρειάζεται η καθιέρωση φορολογικών κινήτρων για ιδιωτικές δωρεές προς τον πολιτισμό, κατά τα πρότυπα πολλών ευρωπαϊκών χωρών, ώστε να κινητοποιηθούν ιδιωτικά κεφάλαια χωρίς να υποκαθίσταται ο ρόλος του κράτους.
- Τέταρτον, οι δημόσιες δαπάνες για τον αθλητισμό πρέπει να αξιολογούνται με αντικειμενικούς δείκτες κοινωνικής απόδοσης. Η χρηματοδότηση οφείλει να συνδέεται περισσότερο με τη συμμετοχή των πολιτών, την ανάπτυξη των ακαδημιών, την ισότητα των φύλων, την προσβασιμότητα των ατόμων με αναπηρία και τη διάδοση της άθλησης στις τοπικές κοινωνίες, παρά αποκλειστικά με τις ανάγκες του επαγγελματικού ποδοσφαίρου.
- Πέμπτον, απαιτείται στενότερη διασύνδεση πολιτισμού, εκπαίδευσης, τουρισμού και ψηφιακής οικονομίας. Η κυπριακή δημιουργία μπορεί να εξελιχθεί σε σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν μέσω της μουσικής, του κινηματογράφου, των ψηφιακών τεχνών, της λογοτεχνίας και της πολιτιστικής επιχειρηματικότητας.
Μία σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα δεν μπορεί να επιλέγει ανάμεσα στον αθλητισμό και στον πολιτισμό. Οφείλει να επενδύει ισόρροπα και στους δύο τομείς, αναγνωρίζοντας ότι υπηρετούν διαφορετικές αλλά εξίσου σημαντικές κοινωνικές ανάγκες. Ο αθλητισμός ενδυναμώνει το σώμα της κοινωνίας. Ο πολιτισμός διαμορφώνει τη μνήμη, την ταυτότητα, τη δημιουργικότητα και την πνευματική της αντοχή.
Συμπερασματικά, η πραγματική πρόκληση για την Κύπρο δεν είναι να μειώσει τη στήριξη του αθλητισμού, αλλά να αναβαθμίσει αποφασιστικά τη θέση της πολιτιστικής δημιουργίας στο εθνικό αναπτυξιακό μοντέλο. Μόνο όταν το κράτος αντιμετωπίσει τον πολιτισμό όχι ως συμπληρωματική δαπάνη αλλά ως στρατηγική επένδυση για το μέλλον, θα μπορεί να ισχυρίζεται ότι οικοδομεί μια κοινωνία που παράγει όχι μόνο πρωταθλητές, αλλά και δημιουργούς.
