Πόσες φορές την ημέρα ένας γονιός δίνει το κινητό στο παιδί του «για πέντε λεπτά» ή «για να ηρεμήσει»; Πόσες φορές τρώει με το βλέμμα στην οθόνη ή απαντά σε ένα μήνυμα, την ώρα που το παιδί προσπαθεί να του μιλήσει; Και πόσο εύκολο είναι τελικά να μεγαλώσεις ένα παιδί μακριά από τις οθόνες, σε μιαν εποχή όπου οι ίδιες οι ζωές των ενηλίκων περιστρέφονται γύρω από αυτές; Στις αρχές της προηγούμενης εβδομάδας η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσιοποίησε τις εισηγήσεις της ομάδας εμπειρογνωμόνων για την προστασία των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο. Μεταξύ άλλων, προτείνει την αποφυγή έκθεσης σε οθόνες μέχρι την ηλικία των τριών ετών, τη χρήση ψηφιακών συσκευών μόνο με την παρουσία ενηλίκου μέχρι τα 12, και τη μη πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πριν από τα 13 χρόνια.
Ωστόσο, οι νέες ευρωπαϊκές συστάσεις δεν περιορίζονται σε ηλικιακά όρια ή απαγορεύσεις. Ανοίγουν μια πολύ μεγαλύτερη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο οι οικογένειες χρησιμοποιούν την τεχνολογία στην καθημερινότητά τους. Η πραγματική πρόκληση δεν είναι μόνο πότε ένα παιδί θα αποκτήσει κινητό ή λογαριασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά πώς θα μάθει να ζει σε έναν κόσμο όπου οι οθόνες βρίσκονται παντού.
Tips για γονείς και εφήβους
Η ευρωπαϊκή ομάδα εμπειρογνωμόνων επιμένει ότι η υγιής σχέση των παιδιών με την τεχνολογία δεν διαμορφώνεται τη στιγμή που αποκτούν το πρώτο τους κινητό ή ανοίγουν τον πρώτο τους λογαριασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Χτίζεται πολύ νωρίτερα, μέσα από μικρές καθημερινές συνήθειες που μπορούν να περιορίσουν την υπερβολική εξάρτηση από τις οθόνες και να ενισχύσουν την ασφαλή χρήση τους.
Οι ειδικοί εισηγούνται τα παιδιά μέχρι την ηλικία των τριών ετών να αποφεύγουν, όσο είναι δυνατόν, την έκθεση στις οθόνες, ενώ μέχρι τα 12 οι συσκευές να χρησιμοποιούνται μόνο με την παρουσία ενηλίκου. Παράλληλα, καλούν τους γονείς να ελέγχουν αν οι εφαρμογές και τα παιχνίδια είναι κατάλληλα για την ηλικία του παιδιού, να αποφεύγουν τις συσκευές στο μπάνιο, στο υπνοδωμάτιο ή κατά τη διάρκεια των γευμάτων και να καθιερώνουν καθημερινά διαστήματα χωρίς οθόνες για όλα τα μέλη της οικογένειας.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται και στη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ γονέα και παιδιού. Οι γονείς προτρέπονται να ενθαρρύνουν τα παιδιά να μιλούν όταν κάτι τα ανησυχεί και να συζητούν μαζί τους για όσα βλέπουν στο διαδίκτυο. Η συζήτηση για την ασφάλεια στο διαδίκτυο, όπως τονίζεται, δεν σταματά όταν το παιδί μεγαλώσει, αλλά πρέπει να συνεχίζεται και στην εφηβεία.
Οι εισηγήσεις απευθύνονται, όμως, και στους ίδιους τους ανηλίκους. Τα παιδιά και οι έφηβοι καλούνται να σκέφτονται πριν δημοσιεύσουν, να προστατεύουν τα προσωπικά τους στοιχεία, να αποφεύγουν αιτήματα από αγνώστους, να χρησιμοποιούν τις ρυθμίσεις ασφαλείας και να μην εμπιστεύονται άκριτα όσα βλέπουν στο διαδίκτυο. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στην τεχνητή νοημοσύνη, καθώς εικόνες, βίντεο, φωνές και μηνύματα μπορεί να είναι παραποιημένα ή εξ ολοκλήρου ψεύτικα.
Σε περίπτωση που κάποιος τους ασκεί εκφοβισμό, τους απειλεί ή τους κάνει να νιώθουν άβολα, η σύσταση είναι σαφής: αποκλεισμός, καταγγελία, διατήρηση αποδεικτικών στοιχείων και ενημέρωση ενός ενήλικα που εμπιστεύονται.
Εξίσου σημαντικό θεωρείται και το παράδειγμα των ενηλίκων. Οι γονείς καλούνται να αποφεύγουν το λεγόμενο «sharenting», δηλαδή τη δημοσίευση φωτογραφιών και βίντεο των παιδιών τους χωρίς να έχουν σκεφτεί πώς μπορεί αυτό το υλικό να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον, αλλά και να περιορίζουν τη δική τους χρήση κινητού όταν βρίσκονται μαζί τους. Η υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας, άλλωστε, δεν μπορεί να αποτελεί κανόνα μόνο για τα παιδιά.
Κοινοί κανόνες
Πολλά παιδιά αρχίζουν να ζητούν κινητό ή tablet ήδη από την ηλικία του ενός ή των δύο ετών. Σύμφωνα με τη σχολική ψυχολόγο Μαρία Σολωμού, αυτό δεν είναι τυχαίο. Το παιδί βλέπει καθημερινά τη σχέση του γονιού με τη συσκευή, τη μιμείται και σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνει ακόμη και να ζηλεύει τον χρόνο που αφιερώνει ο γονιός στην οθόνη αντί στο ίδιο. «Δεν μπορούμε να ζητούμε από τα παιδιά να περιορίσουν τη χρήση των οθονών, όταν εμείς οι ίδιοι είμαστε συνεχώς μπροστά από μία οθόνη. Τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως από το παράδειγμα που τους δίνουμε και λιγότερο από αυτά που τους λέμε», εξηγεί στον «Π» η σχολική ψυχολόγος, Μαρία Σολωμού.
Κληθείσα να σχολιάσει τις εισηγήσεις της ΕΕ, ανέφερε ότι κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, ξεκαθαρίζοντας την ίδια στιγμή ότι οι κανόνες μπορούν να λειτουργήσουν μόνο όταν εφαρμόζονται με συνέπεια και δεν αφορούν αποκλειστικά τα παιδιά.
Η ίδια υπογραμμίζει ότι η αφαίρεση μιας συσκευής χωρίς εξήγηση και χωρίς εναλλακτικές δραστηριότητες, είναι πιθανότερο να προκαλέσει σύγκρουση παρά να καλλιεργήσει αυτορρύθμιση. Το παιδί χρειάζεται χώρο για παιχνίδι, κίνηση, επικοινωνία και ουσιαστική παρουσία των γονέων, αλλά και να μάθει σταδιακά να αναγνωρίζει πότε η χρήση της τεχνολογίας αρχίζει να επηρεάζει τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τις σχέσεις του. Όπως επισημαίνει, στόχος δεν είναι να μεγαλώσει ένα παιδί που υπακούει επειδή του έκρυψαν το κινητό, αλλά ένα παιδί που κατανοεί γιατί χρειάζεται να θέτει μόνο του όρια.
Όχι μόνο απαγόρευση
Υπέρ του αποκλεισμού των οθονών μέχρι την ηλικία των τριών ετών τάχθηκε και η επίτροπος Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού, Έλενα Περικλέους, η οποία, μιλώντας στο ραδιόφωνο του «Πολίτη» χαρακτήρισε ορθή τη σύσταση, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι η εφαρμογή της δεν είναι πάντοτε εύκολη για τις οικογένειες.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε και στο θέμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της ενδεχόμενης επιβολής ηλικιακού ορίου, σημειώνοντας ότι «μια απαγόρευση, ανεξαρτήτως του ηλικιακού ορίου που θα επιλεγεί, δεν θα αποδώσει χωρίς παράλληλη ψηφιακή εκπαίδευση».
Χρησιμοποίησε ως παράδειγμα την οδήγηση, προσθέτοντας ότι «όπως το να φτάσει κάποιος στη νόμιμη ηλικία δεν σημαίνει ότι μπορεί αυτομάτως να οδηγήσει με ασφάλεια χωρίς εκπαίδευση και άδεια, έτσι και η καθυστερημένη πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν προστατεύει από μόνη της ένα παιδί που δεν έχει προηγουμένως μάθει να κινείται στον ψηφιακό κόσμο».
Πώς βλέπει την απαγόρευση της χρήσης κινητού στο σχολείο μια 18χρονη
Μπορεί σε ό,τι αφορά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να μην έχει επιβληθεί μέχρι στιγμής ηλικιακός περιορισμός στην Κύπρο, όπως συμβαίνει ήδη σε άλλες χώρες, ωστόσο στη χώρα μας εφαρμόζεται εδώ και περίπου δύο χρόνια ένας άλλος περιορισμός: Η απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων εντός των σχολικών μονάδων. Και ποιος καλύτερος κριτής αυτού του μέτρου από μια μαθήτρια που έζησε τόσο την περίοδο πριν όσο και μετά την απαγόρευση;
Η Στέφανη Νικολάου, η οποία αποφοίτησε πριν από λίγες εβδομάδες από το λύκειο, σε δηλώσεις της στον «Π» επιβεβαιώνει ότι οι περιορισμοί μπορούν να αλλάξουν κάποιες συμπεριφορές, αλλά από μόνοι τους δεν αρκούν. «Η απαγόρευση βοήθησε αρκετά στα διαλείμματα. Βλέπαμε περισσότερα παιδιά να συζητούν μεταξύ τους, να γελούν, να παίζουν και να μην είναι συνεχώς σκυμμένα πάνω από μια οθόνη. Στην αρχή, βέβαια, υπήρξαν αρκετές αντιδράσεις. Κάποιοι μαθητές συνέχισαν να φέρνουν κρυφά τα κινητά τους στο σχολείο, υπήρξαν περιστατικά και εντάσεις, γιατί πολλοί δυσκολεύτηκαν να προσαρμοστούν. Ανάμεσά τους και εγώ», είπε, για να προσθέσει:
«Δεν είναι εύκολο όταν για χρόνια έχεις συνηθίσει, ακόμη και την ώρα του μαθήματος, να σκρολάρεις, να σου παίρνουν το κινητό». Ωστόσο, όπως επισημαίνει, τα μεγαλύτερα προβλήματα δεν εξαφανίστηκαν.
«Ο εκφοβισμός και το cyberbullying δεν σταμάτησαν. Απλώς μεταφέρθηκαν μετά το σχολείο, όταν όλοι επέστρεφαν στα κινητά και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν έβγαιναν βίντεο όταν έπεφτε ξύλο μεταξύ μαθητών, αλλά πάλι είχαμε περιστατικά βίας, ακόμη και εις βάρος εκπαιδευτικών», συμπλήρωσε. Τόνισε δε ότι «το σχολείο είναι μόνο ένα μέρος της ημέρας. Όταν τελειώνουν τα μαθήματα, επιστρέφουμε όλοι στον ίδιο ψηφιακό κόσμο».
Ο γονιός τι λέει και τι κάνει;
Της ζητήσαμε ακόμη να σχολιάσει τους περιορισμούς που προτείνει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η απάντησή της ήταν ομολογουμένως αφοπλιστική. «Μα πώς θα πεις σε ένα παιδί 10 ή 11 ετών, που μεγάλωσε με το κινητό στο ένα χέρι και στο άλλο το tablet, να περιορίσει τις οθόνες, την ώρα που η μάμα του, ο παπάς του και οι υπόλοιποι γύρω του είναι και οι ίδιοι εξαρτημένοι από αυτές;» διερωτήθηκε, ρίχνοντας την ίδια στιγμή στο τραπέζι ακόμη ένα ζήτημα. «Η ατάκα που ακούμε πάντα είναι 'άφησε και λίγο το τηλέφωνο' και συνήθως ακολουθεί το 'εγώ στην ηλικία σου έβγαινα έξω, έπαιζα με τους φίλους μου, δεν ήμουν συνέχεια μπροστά από μιαν οθόνη'. Αυτές οι φράσεις δεν αποτελούν ούτε κάποιο επιχείρημα που βοηθά τα παιδιά να ξεκολλήσουν, ούτε λειτουργούν εποικοδομητικά στην προσπάθεια να γεφυρωθεί το χάσμα γενεών που υπάρχει ανάμεσα στον γονιό και το παιδί του».
Για τη Στέφανη, η αλλαγή δεν μπορεί να αφορά μόνο τα παιδιά.
«Οι μεγάλοι πολλές φορές ζητούν από εμάς να αφήσουμε το κινητό, αλλά οι ίδιοι είναι συνεχώς με ένα κινητό στο χέρι. Είναι δύσκολο να πείσεις ένα παιδί να περιορίσει τη χρήση του όταν βλέπει τους γονείς του να κάνουν ακριβώς το αντίθετο. Νομίζω ότι πρέπει να αλλάξουμε όλοι μαζί. Οι κανόνες πρέπει να ισχύουν για όλους».
