Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που δεν επιτρέπουν ούτε σιωπή ούτε απλοποίηση. Επιβάλλουν ακριβή αλήθεια. Και ο εορτασμός της έναρξης του αγώνα της ΕΟΚΑ είναι μία από αυτές. Σε μια δημοκρατία, η αλήθεια δεν είναι επιλογή· είναι υποχρέωση. Και το μέτρο δεν είναι αδυναμία· είναι προϋπόθεση δικαιοσύνης. Χωρίς αυτά τα δύο, η δημόσια μνήμη μετατρέπεται σε εργαλείο επιβεβαίωσης και όχι σε πεδίο κατανόησης. Η Ιστορία παύει να διδάσκει και αρχίζει να υπηρετεί σκοπιμότητες. Για αυτό και κάθε αναφορά σε ιστορικούς αγώνες, όπως της ΕΟΚΑ, δεν μπορεί να περιορίζεται στην τιμή· οφείλει να συνοδεύεται από γνώση, κρίση και ευθύνη.
Η τιμή προς τους ανθρώπους που αγωνίστηκαν είναι αυτονόητη. Νέοι άνθρωποι, συχνά χωρίς καμία προσωπική προοπτική, επέλεξαν να θέσουν τη ζωή τους σε κίνδυνο για την ιδέα της ελευθερίας. Η θυσία τους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ούτε να υποτιμηθεί. Αποτελεί μέρος της συλλογικής ταυτότητας αυτού του τόπου.
Όμως η τιμή δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Και η μνήμη δεν μπορεί να είναι αποσπασματική.
Η Ιστορία δεν είναι τελετή. Είναι γνώση. Και η γνώση προϋποθέτει την αποδοχή όχι μόνο όσων συγκινούν αλλά και όσων προβληματίζουν.
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν υπήρξε μονοσήμαντος. Μέσα του συνυπήρξαν διαφορετικές αντιλήψεις, διαφορετικές προσεγγίσεις, ακόμη και βαθιές διαφωνίες για το μέλλον αυτού του τόπου. Αυτή η εσωτερική πολυπλοκότητα συχνά απουσιάζει από τη δημόσια αφήγηση.
Μορφές όπως ο Κυριάκος Μάτσης και ο Γρηγόρης Αυξεντίου δεν ξεχωρίζουν μόνο για την αυταπάρνησή τους. Ξεχωρίζουν κυρίως για τη σκέψη τους και την αντίληψη ότι ο αγώνας δεν μπορούσε να αποκοπεί από την ανάγκη συνύπαρξης στον τόπο αυτό. Ο Κυριάκος Μάτσης, μορφή φωτεινή, αντάρτης, τομεάρχης στην Κερύνεια. Ήταν οραματιστής, προειδοποιώντας για την ανάγκη ενότητας και συνεργασίας μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων Κυπρίων. Έγραψε στον Γρίβα «Όπως προχωρούμε, αντί της Ένωσης οδηγούμαστε σε Διχοτόμηση». Υποστήριξε με λόγια καθαρά την άποψή του σαν άλλος Ρήγας Φεραίος. «Να γιατί δεν νοιάζομαι αν τη γη αυτήν τη ζουν Τούρκοι, Έλληνες, Εβραίοι… Εκείνο που έχει αξία είναι να τη ζουν αυτοί που την ποτίζουν με τον ιδρώτα τους και να περπατούν πάνω της ελεύθεροι, διαφεντευτές της, κυρίαρχοί της. Ν’ αναπνέουν περήφανοι τον αέρα της, που να ’ναι αέρας δροσιάς, ομορφιάς, λεβεντοσύνης, όχι πνίχτης…». Η προειδοποίηση του ότι η σύγκρουση μεταξύ των κοινοτήτων οδηγεί σε αδιέξοδο και σοβαρούς κινδύνους δεν ήταν περιθωριακή· ήταν διορατική και προφητική. Η ιστορική εξέλιξη επιβεβαίωσε την προειδοποίηση του Μάτση. Το 1963 διχοτόμηση της Λευκωσίας και θύλακες Τουρκοκυπρίων στις άλλες πόλεις. Τραγική ολοκλήρωση 1974, το νησί μοιράστηκε σε βορρά και νότο.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο. Διότι μετά τον αγώνα τα αποτελέσματα δεν δικαίωσαν όλες τις επιλογές. Αντίθετα, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανέδειξαν τα όριά τους με τραγικό τρόπο. Η ένταση, η καχυποψία και οι πρακτικές βίας, από όπου και αν προήλθαν, δεν μπορούν να απουσιάζουν από μια ειλικρινή αποτίμηση. Και η αποτίμηση βρίσκεται στο αποτέλεσμα
Η μεταγενέστερη πορεία προσώπων και ιδεών, με πιο χαρακτηριστική την εμφάνιση της ΕΟΚΑ Β΄ υπό τον Γεώργιο Γρίβα, επιβεβαιώνει ότι η Ιστορία δεν σταματά σε μια περίοδο. Εξελίσσεται. Και όταν οι επιλογές δεν επανεξετάζονται, οι συνέπειες βαθαίνουν.
Η κυπριακή τραγωδία του 1974 δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα. Όμως δεν μπορεί και να αποσυνδεθεί από τις ιδεολογίες, τις αποφάσεις και τις πρακτικές που προηγήθηκαν. Η αποσιώπηση αυτής της συνέχειας δεν προστατεύει την Ιστορία· την παραμορφώνει.
Σε αυτό το σημείο, η ευθύνη μεταφέρεται στο παρόν.
Ο τρόπος με τον οποίο διδάσκεται και παρουσιάζεται η Ιστορία διαμορφώνει τη συλλογική συνείδηση. Όταν η αφήγηση περιορίζεται μόνο στα ηρωικά στοιχεία και αποφεύγει τα δύσκολα ερωτήματα, τότε δεν εκπαιδεύει, καθησυχάζει. Μια κοινωνία που καθησυχάζεται όταν παρακολουθεί το παρελθόν της δυσκολεύεται να κατανοήσει το παρόν της.
Η αλήθεια δεν αφαιρεί τιμή. Τη θεμελιώνει. Η αλήθεια είναι που θα αποδώσει αξία στις θυσίες όσων έδωσαν τη ζωή τους.
Διότι η πραγματική τιμή προς όσους αγωνίστηκαν δεν βρίσκεται στην εξιδανίκευση αλλά στην κατανόηση. Στην ικανότητα να διακρίνουμε τι άξιζε να διατηρηθεί και τι οδήγησε σε αδιέξοδο. Μόνο έτσι η μνήμη γίνεται εργαλείο ευθύνης και όχι επανάληψης.
Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια μιας άνετης Ιστορίας. Κουβαλά ακόμη τις συνέπειες επιλογών που δεν αξιολογήθηκαν εγκαίρως. Και ακριβώς για αυτό, η ειλικρίνεια απέναντι στο παρελθόν δεν είναι ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι προϋπόθεση επιβίωσης.
Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να τιμούμε.
Το ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι να μάθουμε.
Μια κοινωνία που τιμά χωρίς να κατανοεί κινδυνεύει να επαναλάβει λάθη και τότε η Ιστορία δεν θα είναι μνήμη. Θα είναι προειδοποίηση που αγνοήθηκε.
Στο τέλος, η δημοκρατία δεν δοκιμάζεται μόνο στις αποφάσεις αλλά στον τρόπο που θυμάται. Η αλήθεια, όσο δύσκολη κι αν είναι, προστατεύει. Και το μέτρο, όσο απαιτητικό κι αν φαίνεται, συγκρατεί τις κοινωνίες από τις υπερβολές που τις οδηγούν σε αδιέξοδα. Αν θέλουμε μια πατρίδα που να αντέχει στον χρόνο και στις κρίσεις, τότε οφείλουμε να επιμένουμε σε αυτά τα δύο: να λέμε την αλήθεια και να τη λέμε με μέτρο. Γιατί μόνο έτσι η μνήμη γίνεται δύναμη -και όχι βάρος που επαναλαμβάνεται.
