Η λειτουργία του πρώτου υβριδικού φωτοβολταϊκού πάρκου με μονάδα αποθήκευσης στην Κύπρο αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο για την ενεργειακή μετάβαση της χώρας, ανοίγοντας τη συζήτηση για τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι μπαταρίες στην αξιοποίηση της πράσινης ενέργειας, στη σταθερότητα του ηλεκτρικού συστήματος αλλά και στη διαχείριση του υδατικού προβλήματος. Σε συνέντευξή του στον «Π», ο εκτελεστικός διευθύνων σύμβουλος της ιδιοκτήτριας εταιρείας του πρώτου υβριδικού φωτοβολταϊκού πάρκου Pavlina Memorial Energy Park, μηχανολόγος μηχανικός Νεόφυτος Βλασίου, εξηγεί ότι η αποθήκευση ενέργειας δεν αποτελεί πλέον τεχνολογία του μέλλοντος αλλά μια ώριμη λύση, η οποία μπορεί να μειώσει σημαντικά τις περικοπές πράσινης ενέργειας, να ενισχύσει την ενεργειακή ασφάλεια και να περιορίσει το κόστος για καταναλωτές και οικονομία. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η Κύπρος έχασε πολύτιμο χρόνο στην ανάπτυξη των αναγκαίων υποδομών, με αποτέλεσμα να συνεχίζονται οι μεγάλες περικοπές ΑΠΕ και να μην αξιοποιείται στο έπακρο η ηλιακή παραγωγή της χώρας.
Η εμπειρία
Η λειτουργία του πρώτου υβριδικού φωτοβολταϊκού πάρκου με σύστημα αποθήκευσης αποδεικνύει ότι η τεχνολογία δεν βρίσκεται πλέον στη θεωρία, αναφέρει ο κ. Βλασίου, επισημαίνοντας ότι με σκληρή δουλειά και συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων ένα ιδιωτικό έργο μπορεί να αδειοδοτηθεί, να διασυνδεθεί και να λειτουργήσει επιτυχώς στο κυπριακό ηλεκτρικό σύστημα. Εξηγεί πως είναι ακόμα πολύ νωρίς για οριστικά συμπεράσματα, αφού έχει περάσει μόλις ένας μήνας λειτουργίας. Ωστόσο, σημειώνει, τα πρώτα δείγματα είναι θετικά, αλλά η πλήρης αξιολόγηση απαιτεί χρόνο και διαφορετικές συνθήκες παραγωγής και ζήτησης. Παράλληλα, αναφέρει, «υπάρχουν ακόμη περιορισμοί, όπως η φόρτιση από το δίκτυο, οι οποίοι δεν επιτρέπουν στις μπαταρίες να αξιοποιήσουν όλη την ευελιξία τους. Όταν ενταχθούν περισσότερα και μεγαλύτερα συστήματα και ολοκληρωθεί το κανονιστικό πλαίσιο, αρκετοί από τους σημερινούς περιορισμούς μπορούν να αρθούν. Η ουσία είναι ότι η τεχνολογία λειτουργεί. Τώρα πρέπει να της επιτραπεί να προσφέρει το σύνολο των υπηρεσιών της στο δίκτυο».
Ο ρόλος της αποθήκευσης
Η εμπειρία από τη λειτουργία του πρώτου υβριδικού πάρκου δείχνει στην πράξη τι μπορεί να προσφέρει η αποθήκευση στο ηλεκτρικό σύστημα. Οι μπαταρίες απορροφούν ενέργεια όταν η παραγωγή είναι μεγαλύτερη από τη ζήτηση και την επιστρέφουν όταν το σύστημα τη χρειάζεται, περιγράφει ο κ. Βλασίου. Με αυτόν τον τρόπο, προσθέτει, το δίκτυο γίνεται πιο ευέλικτο, μειώνονται οι απότομες μεταβολές και περιορίζεται ο κίνδυνος τόσο αποκοπών παραγωγής όσο και αποκοπών φορτίου κατανάλωσης. Μπορούν επίσης να προσφέρουν ταχεία απόκριση, υποστήριξη συχνότητας και τάσης και λειτουργική εφεδρεία. Αυτές οι υπηρεσίες είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την Κύπρο, επειδή διαθέτει μικρό και σήμερα ηλεκτρικά απομονωμένο σύστημα. Οι μπαταρίες δεν αντικαθιστούν το δίκτυο ή τις αναγκαίες μονάδες παραγωγής, αλλά αποτελούν βασικό κρίκο για την ασφαλή ενσωμάτωση περισσότερων ΑΠΕ.
ΑΠΕ σε νερό
Η αποθήκευση δεν είναι ο μόνος τρόπος αξιοποίησης της πλεονάζουσας πράσινης ενέργειας. Όπως εξηγεί ο κ. Βλασίου, σημαντικό ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν και μεγάλες ευέλικτες καταναλώσεις, οι οποίες θα απορροφούν την ενέργεια τις ώρες που υπάρχει περίσσευμα παραγωγής. Οι περικοπές ΑΠΕ πραγματοποιούνται επειδή το ηλεκτρικό σύστημα δεν μπορεί να απορροφήσει όλη την παραγόμενη ενέργεια τις ώρες αιχμής της ηλιοφάνειας, εξηγεί ο κ. Βλασίου, και υποδεικνύει πως: «Η αποθήκευση είναι η πιο άμεση λύση, επειδή μεταφέρει την πλεονάζουσα μεσημβρινή ενέργεια στις απογευματινές και βραδινές ώρες. Δεν θα εξαφανίσει κάθε αποκοπή, μπορεί όμως να τις μειώσει δραματικά και να περιορίσει τη συμβατική παραγωγή».
Το 2025, θυμίζει, περικόπηκαν περίπου 306 GWh από κατανεμημένες ΑΠΕ, έναντι περίπου 167 GWh το 2024. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου στο 47,4% της δυνητικής κατανεμημένης πράσινης παραγωγής που παράχθηκε. Η μεγάλη αποτυχία του σχεδιασμού μας, τονίζει, είναι ότι «γνωρίζαμε πως οι περικοπές θα αυξάνονταν, αλλά δεν προχωρήσαμε με την ίδια ταχύτητα στην αποθήκευση, την αναβάθμιση του δικτύου και τη δημιουργία μεγάλων ευέλικτων καταναλώσεων». Μια τέτοια κατανάλωση θα μπορούσαν να είναι οι κρατικές αφαλατώσεις, εισηγείται ο μηχανολόγος μηχανικός. «Με συντηρητική παραδοχή περίπου 4,85 kWh για την παραγωγή ενός κυβικού μέτρου νερού, οι 306 GWh αντιστοιχούν θεωρητικά σε περίπου 63 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, δηλαδή 63 δισεκατομμύρια λίτρα. Για σύγκριση, το 2017 διατέθηκαν από τις αφαλατώσεις της Κύπρου περίπου 67,6 εκατομμύρια κυβικά μέτρα νερό. Πρόκειται ασφαλώς για θεωρητικό ανώτατο μέγεθος πριν από απώλειες, περιορισμούς ισχύος, διαθεσιμότητα μονάδων και ανάγκες μεταφοράς», αναφέρει χαρακτηριστικά. Παραθέτει δε ότι το οικονομικό μέγεθος είναι επίσης τεράστιο. Και εξηγεί ότι, με ενδεικτική τιμή ηλεκτρισμού περίπου €0,18 έως €0,27 ανά kWh, η ενέργεια των 306 GWh αντιστοιχεί σε περίπου €55 έως €82 εκατομμύρια. Εάν ληφθεί ως τάξη μεγέθους συνολικό κόστος παραγωγής αφαλατωμένου νερού περίπου €1,50 ανά κυβικό μέτρο, τα 63 εκατομμύρια κυβικά μέτρα αντιπροσωπεύουν αξία περίπου €95 εκατομμυρίων.
Περικοπές ΑΠΕ και θεωρητική παραγωγή νερού
• Περικοπές ΑΠΕ 2025: 306 GWh
• Θεωρητική παραγωγή νερού: περίπου 63 εκατ. m³
• Ενδεικτικό ενεργειακό κόστος: περίπου €55-82 εκατ.
Το παραγόμενο νερό, αναφέρει ο κ. Βλασίου, θα μπορούσε να αποθηκεύεται σε ειδικές κρατικές δεξαμενές και, όπου το επιτρέπουν οι υδραυλικές, ποιοτικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, σε κατάλληλους κρατικούς ταμιευτήρες ή φράγματα. Σε πολλές περιπτώσεις, σημειώνει, είναι οικονομικότερο να αποθηκεύεται το ήδη παραχθέν νερό, παρά να αποθηκεύεται όλη η αντίστοιχη ηλεκτρική ενέργεια σε μπαταρίες. Απαιτείται, ωστόσο, εξηγεί, προσεκτικός σχεδιασμός, καθώς η απευθείας διοχέτευση πόσιμου νερού σε ανοικτούς ταμιευτήρες μπορεί να προκαλέσει απώλειες και να δημιουργήσει ανάγκη επανακατεργασίας. Η ανάγκη για έγκαιρες και μόνιμες υποδομές δεν είναι καινούργια για την Κύπρο. Η εμπειρία της υδατικής κρίσης έχει ήδη δείξει το κόστος της καθυστερημένης αντίδρασης. Το 2008, επί διακυβέρνησης Δημήτρη Χριστόφια, η Κυπριακή Δημοκρατία υπέγραψε σύμβαση περίπου €35 εκατομμυρίων με την Ocean Tankers για τη μεταφορά έως οκτώ εκατομμυρίων κυβικών μέτρων νερού από την Ελλάδα. Αυτό αντιστοιχούσε σε περίπου €4,4 ανά κυβικό μέτρο μόνο για τη μεταφορά, πριν από το κόστος αγοράς του νερού και τις τοπικές υποδομές. Το νερό εκφορτωνόταν στη Γερμασόγεια και διοχετευόταν στο δίκτυο της Λεμεσού. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι, όταν δεν επενδύουμε έγκαιρα σε μόνιμες υποδομές, πληρώνουμε αργότερα πολλαπλάσια για λύσεις έκτακτης ανάγκης.
Αφαλατώσεις και αποθήκευση
Αν η πλεονάζουσα πράσινη ενέργεια μπορεί να αξιοποιηθεί για την παραγωγή νερού, οι μπαταρίες μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά, εξασφαλίζοντας μεγαλύτερη ευελιξία στη λειτουργία των μονάδων αφαλάτωσης. Η εκτίμηση του κ. Βλασίου είναι πως μπορούν να υποστηρίξουν τις μονάδες αφαλάτωσης με χαμηλότερο ενεργειακό κόστος, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με φωτοβολταϊκά και έξυπνο προγραμματισμό. Οι αφαλατώσεις, διευκρινίζει, «χρειάζονται σταθερή και προβλέψιμη παροχή ηλεκτρισμού και δεν είναι αποδοτικό να σταματούν και να επανεκκινούν συνεχώς. Οι μπαταρίες μπορούν να αποθηκεύουν τη μεσημβρινή πράσινη παραγωγή και να καλύπτουν τις μεταβατικές και βραδινές ώρες, μειώνοντας την κατανάλωση ακριβής συμβατικής ενέργειας». Η ορθότερη λύση, επισημαίνει, είναι ένας συνδυασμός: άμεση λειτουργία των μονάδων όταν υπάρχει πλεόνασμα ΑΠΕ, αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας για τη συνέχεια της λειτουργίας και αποθήκευση του παραγόμενου νερού. Έτσι, αξιοποιούνται δύο μορφές ευελιξίας: η μπαταρία και η ίδια η δεξαμενή νερού. Οι αφαλατώσεις, συνεχίζει, «μπορούν να αντιμετωπιστούν ως ευέλικτες καταναλώσεις του ηλεκτρικού συστήματος. Τις ώρες πλεονάζουσας ηλιακής παραγωγής θα μπορούσαν να αυξάνουν την παραγωγή τους και το νερό να αποθηκεύεται για περιόδους αυξημένης ζήτησης ή ανομβρίας. Αυτό απαιτεί επαρκή δυναμικότητα αφαλατώσεων, αγωγούς, δεξαμενές, κατάλληλους ταμιευτήρες και κοινό προγραμματισμό μεταξύ των φορέων ηλεκτρισμού και υδάτων. Δεν μπορεί κάθε περικομμένη κιλοβατώρα να μετατραπεί αυτομάτως σε νερό, αλλά ακόμα και η αξιοποίηση ενός μέρους της θα είχε σημαντικό οικονομικό και στρατηγικό όφελος».
Οι καθυστερήσεις που κόστισαν
Ένα από τα βασικά προβλήματα, σύμφωνα με τον κ. Βλασίου, είναι ότι η Κύπρος καθυστέρησε να δημιουργήσει το απαραίτητο πλαίσιο για την αποθήκευση. Η πρώτη ιδιωτική μπαταρία, σύμφωνα με τον επενδυτή του πρώτου υβριδικού φωτοβολταϊκού πάρκου, θα μπορούσε να είχε λειτουργήσει τουλάχιστον δύο χρόνια νωρίτερα. Εάν το πλαίσιο είχε δημιουργηθεί εγκαίρως, είπε, σήμερα θα είχαμε περισσότερη αποθηκευτική ικανότητα, μικρότερες αποκοπές και καλύτερη αξιοποίηση της πράσινης ενέργειας στις αφαλατώσεις και σε άλλες μεγάλες καταναλώσεις. Στόχος, πρέπει να είναι από το 2027 και μετά να αρχίσουμε να απολαμβάνουμε ουσιαστικά τα οφέλη, χωρίς νέες καθυστερήσεις.
Χωρίς αποθήκευση, προειδοποιεί, η ενέργεια που περισσεύει το μεσημέρι δεν είναι διαθέσιμη το βράδυ και οι μπαταρίες καλύπτουν ακριβώς αυτό το κενό. Παράλληλα, χρειάζονται επαρκείς και ευέλικτες συμβατικές μονάδες, εφεδρείες και διαχείριση ζήτησης. Σημασία δεν έχει μόνο η χωρητικότητα των μπαταριών σε MWh, αλλά και η ισχύς τους σε MW και η διάρκεια εκφόρτισης.
Ο δρόμος προς φθηνότερο ρεύμα
Ο κ. Βλασίου τονίζει ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση για το ενεργειακό πρόβλημα της Κύπρου, αλλά ένας συνδυασμός πολιτικών και επενδύσεων. Χρειάζεται, καταλήγει, «ταυτόχρονη ανάπτυξη αποθήκευσης, αναβάθμιση των δικτύων, επαρκής και ευέλικτη συμβατική παραγωγή για τις ώρες χωρίς ΑΠΕ, πραγματικός ανταγωνισμός στην αγορά και μεταφορά της κατανάλωσης στις ώρες άφθονης πράσινης ενέργειας». Ο ενεργειακός σχεδιασμός, εξηγεί ο μηχανολόγος μηχανικός, πρέπει να συνδεθεί με την αφαλάτωση, την άντληση νερού, την ηλεκτροκίνηση, τη βιομηχανία και την ενεργειακή απόδοση των κτηρίων. Η φθηνότερη κιλοβατώρα είναι εκείνη που δεν χρειάζεται να παραχθεί, ενώ η φθηνή πράσινη κιλοβατώρα έχει αξία μόνο όταν μπορεί να αποθηκευτεί ή να καταναλωθεί την κατάλληλη ώρα.
«Η φθηνή πράσινη κιλοβατώρα έχει αξία μόνο όταν μπορεί να αποθηκευτεί ή να καταναλωθεί την κατάλληλη ώρα»
Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι μόνο να παράγεται περισσότερη πράσινη ενέργεια, αλλά αυτή να φτάνει στον καταναλωτή με χαμηλότερο κόστος. Ο Νεόφυτος Βλασίου αναφέρει πως δεν πρέπει να καλλιεργείται η ψευδαίσθηση ότι η εγκατάσταση περισσότερων φωτοβολταϊκών αρκεί από μόνη της ώστε να εξασφαλιστεί φθηνότερο ηλεκτρικό ρεύμα. Χρειάζονται, παράλληλα, συστήματα αποθήκευσης, αναβάθμιση του δικτύου και μία πραγματικά ανταγωνιστική αγορά ηλεκτρισμού.
Η αγορά δεν μπορεί να λειτουργήσει με πραγματικούς όρους ανταγωνισμού όταν, μέσα από τους ισχύοντες μηχανισμούς, οι προμηθευτές ενέργειας οδηγούνται ή υποχρεώνονται να αγοράζουν σημαντικό μέρος της ενέργειας που πωλούν στους καταναλωτές τους από την ΑΗΚ - Παραγωγή, με βάση τη ρυθμιζόμενη χονδρική διατίμηση και σε τιμές αισθητά υψηλότερες από εκείνες στις οποίες μπορούν να αγοράσουν ενέργεια από παραγωγούς ΑΠΕ, εξηγεί ο ιδιοκτήτης του πρώτου υβριδικού πάρκου.
Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί, το αυξημένο κόστος μεταφέρεται στον προμηθευτή, ο οποίος για να παραμείνει οικονομικά βιώσιμος, είτε πιέζει προς τα κάτω την τιμή που καταβάλλει στους ανεξάρτητους παραγωγούς είτε μεταφέρει το πρόσθετο κόστος στον τελικό καταναλωτή. Το αποτέλεσμα είναι να περιορίζεται ο πραγματικός ανταγωνισμός και το χαμηλότερο κόστος παραγωγής από τα φωτοβολταϊκά να μην φτάνει στον λογαριασμό του πολίτη.
Η ΑΗΚ, τονίζει, αποτελεί κρίσιμο οργανισμό για την ασφάλεια και την επάρκεια του ηλεκτρικού συστήματος και είναι αυτονόητο ότι πρέπει να διαθέτει τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους για τη συντήρηση των μονάδων, των υποδομών και των απαιτούμενων εφεδρειών. Αυτό, όμως, πρέπει να γίνεται με σαφή και διαφανή τρόπο.
Δεν είναι ορθό, σημειώνει, η οικονομική στήριξη ενός κρατικού οργανισμού να επιτυγχάνεται έμμεσα, μέσα από κανόνες που στρεβλώνουν τον ανταγωνισμό και μεταφέρουν δυσανάλογο κόστος στους ιδιώτες παραγωγούς, στους προμηθευτές και, τελικά, στους ίδιους τους καταναλωτές.
