Του δρος Μάνου Βλασίου*
Η πρόσφατη εμφάνιση αφθώδους πυρετού στην Κύπρο δεν συνιστά απλώς ένα ακόμη κτηνιατρικό περιστατικό. Πρόκειται για μια κρίση που επηρεάζει τον πυρήνα της αγροδιατροφικής ασφάλειας, την οικονομία της υπαίθρου και την εμπιστοσύνη των καταναλωτών. Όπως κάθε κρίση, αποτελεί όχι μόνο απειλή, αλλά και ευκαιρία για επαναπροσδιορισμό.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ο αφθώδης πυρετός δεν αποτελεί κλασική τροφιμογενή νόσο. Δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο μέσω της κατανάλωσης τροφίμων, σε αντίθεση με άλλα παθογόνα. Παρ’ όλα αυτά, η επίδρασή του στην αλυσίδα τροφίμων είναι σημαντική: η παραγωγή διακόπτεται, τα ζώα θανατώνονται, οι μετακινήσεις περιορίζονται και η αγορά συχνά αντιδρά με φόβο, αντί με τεκμηριωμένη γνώση.
Το ουσιώδες ερώτημα δεν είναι αν είναι δυνατή η επανεκκίνηση της κτηνοτροφίας, αλλά με ποιον τρόπο αυτή μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικά. Η εμπειρία από την Ευρώπη, δείχνει ότι η αποκατάσταση μετά από έναν τέτοιο επιζωοτικό κλυδωνισμό δεν είναι στιγμιαία. Προϋποθέτει μια αυστηρή αλληλουχία βημάτων: πρώτα η πλήρης εξάλειψη της νόσου, στη συνέχεια η τεκμηρίωση της απουσίας της, και μόνο τότε η σταδιακή επανεισαγωγή ζώων. Κάθε βιαστική κίνηση σε αυτό το στάδιο ενέχει τον κίνδυνο αναζωπύρωσης, και ένα δεύτερο κύμα θα ήταν καταστροφικό, όχι μόνο για τους παραγωγούς αλλά και για την αξιοπιστία της χώρας.
Παράλληλα, η σημαντικότερη πρόκληση ενδέχεται να είναι κοινωνική και όχι επιστημονική: η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Οι καταναλωτές βασίζουν τις αποφάσεις τους στην αντίληψη του κινδύνου και όχι στα επίσημα πρωτόκολλα. Εάν η πολιτεία δεν διασφαλίσει και επικοινωνήσει με σαφήνεια την ασφάλεια των τροφίμων, η αγορά ενδέχεται να αντιδράσει με αποχή, προκαλώντας πολλαπλές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες.
Υφίσταται επίσης μια λιγότερο εμφανής, αλλά κρίσιμη διάσταση, που σπάνια συζητείται δημόσια: η χρήση φαρμάκων κατά τη διάρκεια και μετά από τέτοιες κρίσεις. Σε περιόδους έντονης πίεσης, αυξάνεται ο κίνδυνος αλόγιστης χρήσης αντιβιοτικών ή άλλων φαρμακευτικών ουσιών για την αντιμετώπιση δευτερογενών προβλημάτων στα ζώα. Αυτό ενδέχεται να οδηγήσει τόσο στην εμφάνιση υπολειμμάτων στα τρόφιμα, όσο και στην ενίσχυση της μικροβιακής αντοχής, ενός ζητήματος που απασχολεί ήδη την Ευρώπη.
Σε αυτό το σημείο, εντοπίζεται και η ευκαιρία. Η Κύπρος έχει τη δυνατότητα να μην επιστρέψει απλώς στην προτέρα κατάσταση, αλλά να αναπτύξει ένα ανθεκτικό και σύγχρονο μοντέλο κτηνοτροφίας. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με επενδύσεις στη βιοασφάλεια των εκτροφών, ενίσχυση της ιχνηλασιμότητας, αυστηρότερη παρακολούθηση των φαρμακευτικών υπολειμμάτων και κυρίως, με την υιοθέτηση της προσέγγισης One Health (Ενιαίας Υγείας), η οποία συνδέει την υγεία των ζώων με τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον.
Η επανεκκίνηση της κτηνοτροφίας δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ζήτημα, αλλά κυρίως θέμα στρατηγικής. Εάν περιοριστούμε στην αποκατάσταση των απωλειών, θα χαθεί μια σημαντική ευκαιρία. Αντίθετα, αξιοποιώντας την κρίση για την αναβάθμιση του συστήματος, η Κύπρος μπορεί να εξέλθει από αυτή τη δοκιμασία πιο ασφαλής και ανταγωνιστική.
Τελικά, η ασφάλεια των τροφίμων δεν εξαρτάται μόνο από ελέγχους και κανονισμούς, αλλά κυρίως από την εμπιστοσύνη. Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με δηλώσεις, αλλά οικοδομείται με συγκεκριμένες πράξεις.
*Επίκουρου Καθηγητή Ασφάλειας Τροφίμων και Υπολογιστικής Τοξικολογίας
