Σύμφωνα με τον πλατωνικό Σωκράτη, το κακό είναι προϊόν της άγνοιας. Όταν ο άνθρωπος, με όπλα την παρατήρηση, τη λογική –και κατά προέκταση την επιστήμη– κατακτήσει τη γνώση, τότε επιτυγχάνεται μια νίκη του καλού επί του κακού. Από μιαν άποψη, η προσωκρατική φιλοσοφία κινείτο στην ίδια περίπου γραμμή, χωρίς όμως τόσο έντονο το στοιχείο της ηθικής και του μανιχαϊσμού (καλό-κακό). Με τον Σωκράτη (όπως μας τον παρουσιάζει ο Πλάτωνας) κατοχυρώνεται τρόπον τινά το αξίωμα της ταύτισης της γνώσης με το καλό.
Από εδώ ξεκίνησε μια παρεξήγηση: Όταν οι Ευρωπαίοι διαφωτιστές επανασυνδέθηκαν με τον αρχαιοελληνικό διαφωτισμό και τα επιτεύγματά του στη σκέψη και στην επιστήμη, υιοθέτησαν και αυτοί την απόλυτη σύνδεση της γνώσης με το καλό. Στην πορεία, όμως, ιδιαίτερα τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η ευρωπαϊκή διανόηση συνειδητοποίησε ότι για να παράγει το καλό η γνώση θα πρέπει να συνοδεύεται και από μερικά κρίσιμα πράγματα. Κάποια πρακτικά μέτρα στον τρόπο λειτουργίας μιας Πολιτείας και στη συνοχή της κοινωνίας.
Για διάφορους ιστορικούς λόγους, από την Κύπρο πέρασαν μόνο κάποια ψήγματα της νεότερης ευρωπαϊκής σκέψης –κυρίως μέσω της τρίτης φάσης του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Κι αυτά συνδεδεμένα με τα έντονα ιδεαλιστικά στοιχεία. Γι’ αυτό και η επίδραση από την εξέλιξη της πολιτικής φιλοσοφίας των δύο τελευταίων αιώνων ήταν πολύ αδύναμη.
Με άλλα λόγια, στην Κύπρο, η πρωτόλεια απόλυτη ταύτιση της γνώσης με το καλό και του δικαίου με το πρακτέο είναι μια ισχυρή ιδεαλιστική προσέγγιση: «Ξέρω (αποκαλύφθηκε) ότι ο Χ πολιτικός είναι διεφθαρμένος, άρα είναι τελειωμένος». Ή «ξέρω ότι στην Κύπρο έζησαν και ζουν κυρίως Έλληνες, άρα η Κύπρος είναι ελληνική, άρα μόνο έτσι πρέπει να λυθεί το Κυπριακό».
Κάτι λείπει
Ανάμεσα στο 2018 και 2023, ο μέσος Ελληνοκύπριος είχε αρκετά εδραιωμένη γνώση για το θέμα της διαπλοκής και της διαφθοράς. Και απέδιδε στον τότε Πρόεδρο Αναστασιάδη πρωταγωνιστικό ρόλο. Αυτό δεν εμπόδισε (α) την εκλογή του εκλεκτού διαδόχου του, (β) τη διατήρηση εκ μέρους του ισχυρής επιρροής στο πολιτικό και δικαιϊκό σύστημα, (γ) το να είναι αμφίβολη η έκβαση ακόμη και καταγραμμένων ευθυνών του (π.χ. από την Αρχή Κατά της Διαφθοράς).
Κατά παρόμοιο τρόπο, ακόμη και πράγματα που είδε ολόκληρη η κοινωνία με τα μάτια της (βίντεο Al Jazeera, βιντεογκέιτ, εκθέσεις διεθνών οργανισμών) δεν είναι αρκετά για να γίνει κάτι πέραν της προσωρινής απαξίωσης της πολιτικής λειτουργίας. Αυτή την περίοδο, εξάλλου, βιώνουμε τα περί «πορίσματος Πασχαλίδη», ενώ είχαν προηγηθεί (και συνεχίζουν να ισχύουν) τα ζητήματα σύγκρουσης συμφέροντος στη Γενική Εισαγγελία.
Αλλά και στο Κυπριακό, εδώ και έναν αιώνα η πραγματικότητα «επιμένει» ότι δεν μπορεί ολόκληρη η Κύπρος να είναι είτε τμήμα της Ελλάδας είτε ένα δεύτερο ελληνικό κράτος. Με πολύ πυκνά μηνύματα κάθε χρόνο, για 101 ολόκληρα χρόνια.
Οι «υπερκείμενες πραγματικότητες»
Γιατί όλη αυτή η γνώση δεν είναι αρκετή; Προφανώς συμβαίνουν (ή απουσιάζουν) κάποια πράγματα που «φρενάρουν» κάθε φορά το να μετατραπεί η γνώση σε θετικό αποτέλεσμα, να προχωρήσουν τα πράγματα μπροστά:
1. Οι γνωστοί «έλεγχοι και εξισορροπήσεις»: Όταν πριν από 12 χρόνια άρχισε να αναδεικνύεται η αναπηρία που προέκυψε από την κατάρρευση του συντάγματος του 1960 (το οποίο ανέθετε στη μια κοινότητα να ελέγχει θεσμικά την άλλη), όλοι ελπίζαμε ότι θα άρχιζαν να γίνονται κάποια διορθωτικά βήματα με τα γνωστά checks and balances. Προέκυψαν έκτοτε άπειρες αναλύσεις, αλλά στην πράξη λήφθηκαν ελάχιστα μέτρα.
2. Η κουλτούρα της ατιμωρησίας: Στην ελληνοκυπριακή Πολιτεία έχει αναπτυχθεί από τη δεκαετία του 1960 μια αντίληψη ότι η ενοχή για ένα αδίκημα δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη την τιμωρία του. Σε αυτό διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο η ατιμωρησία εγκλημάτων κυρίως κατά τις περιόδους 1971-1974 και 1975-1983. Αυτή η κουλτούρα κληροδοτήθηκε σχεδόν ατόφια και στις δύο επόμενες γενιές. Με τρόπο μάλιστα που οι εγκληματίες (για πολιτικά εγκλήματα και εγκλήματα κοινού ποινικού δικαίου) και οι επίγονοί τους να ζητούν σήμερα και τα ρέστα.
3. Η ψευδαίσθηση της δημόσιας «τιμωρίας»: Σε παλαιότερες εποχές, το καφενείο ήταν ο μεγαλύτερος τιμωρός. Η απαξίωση στο καφενείο της κοινότητας συνεπαγόταν μιαν εφιαλτική ζωή. Με τη δύναμη των ΜΜΕ, και των ΜΚΔ σήμερα, υποσυνείδητα συνεχίζεται η αντίληψη ότι είναι αρκετή τιμωρία ο διασυρμός. Όμως, οι θαμώνες παραγνώριζαν και παραγνωρίζουν κάτι: Οι τσιφλικάδες δεν είχαν και δεν έχουν ανάγκη την αποδοχή στο καφενείο. Τους αρκούσε και τους αρκεί η ανοχή και η διατήρηση της δύναμής τους. Ο δημόσιος διασυρμός τους είναι απλά μια μορφή εκτόνωσης των «κάτω». Η κοινωνική τιμωρία έχει βαρύτητα μόνο όταν αφορά τους «κάτω».
4. Τα προτάγματα: Όλα αυτά δημιουργούν ένα πλαίσιο όπου οι μηχανισμοί κράτους δικαίου, θεσμικού ελέγχου, δικαιοσύνης και τιμωρίας του εγκλήματος όχι μόνο δεν είναι αρκετά ισχυροί αλλά δεν τυγχάνουν αρκετά ισχυρής στήριξης από την κοινωνία. Είναι μια θεωρητική και ιδεαλιστική απαίτησή της αλλά όχι τόσο ισχυρή για να γίνει πρόταγμα και προτεραιότητα. Έτσι, την κρίσιμη στιγμή η «μπόρα» κοπάζει και προτάσσονται άλλα κριτήρια: «Συνεργάτης του Αναστασιάδη ο Χριστοδουλίδης αλλά καλό παιδί». Ή «καλός ο Μαυρογιάννης αλλά έχει πίσω του το ΑΚΕΛ». Ή «υπάρχει διαφθορά και διαπλοκή, υπάρχει θέμα με τη Γενική Εισαγγελία, αλλά απαιτείται σταθερότητα και προστασία των θεσμών». Και πάει λέγοντας.
Ο Γκουτέρες έρχεται
Η «παρεξήγηση» έχει οριζόντιο χαρακτήρα. Δεν αφορά αποκλειστικά είτε τη χρηστή διοίκηση είτε την κοινωνική συνοχή είτε το Κυπριακό. Τα αφορά και τα αγγίζει όλα. Το «Βαθύ Λαρύγγι» του σκανδάλου Ουοτεργκέιτ ήξερε πολύ καλά ότι τα χωριστά «κουτάκια» (άλλο εξωτερική πολιτική άλλο οικονομία άλλο κράτος δικαίου) είναι μια απάτη. Το παρακράτος του Νίξον πουλούσε πατριωτισμό για να ελέγχει τα πάντα, διέφθειρε πολλούς για να εξουσιάζει. Όλα ήταν ένα πακέτο.
Έτσι και στην Κύπρο. Υποτίθεται ότι είναι άλλο «κουτάκι» η επίδοση εξωδίκων άλλο η αυστηροποίηση των ελέγχων στα οδοφράγματα για σκοπούς Σένγκεν και άλλο εκείνο του Κυπριακού. Όμως και τα τρία συναποτελούν μια πολιτική: Μετατροπή της γραμμής αντιπαράταξης σε σκληρό σύνορο. Δηλαδή επιλογή «να μείνουμε όπως είμαστε» έναντι της πιθανότητας λύσης.
Όλοι γνωρίζουμε ότι ο Ν. Χριστοδουλίδης ασκεί πολιτική «κινητικότητα στον τύπο, ακινησία στην πράξη». Διακηρύσσει «λύση ΔΔΟ» και φροντίζει να μην προχωρήσει κανένα ΜΟΕ. Κι όμως, αρκούμαστε στη γνώση. Αρκούμαστε στις διαπιστώσεις. Έρχεται ο ΓΓ του ΟΗΕ στην Κύπρο και το Κυπριακό αδυνατεί να γίνει προτεραιότητα για εμάς, έστω για μια βδομάδα. Γιατί; Εξαιτίας των πιο πάνω, αλλά και επειδή τα «η Κύπρος είναι ελληνική», «δίκαιη λύση σημαίνει ένας άνθρωπος, μια ψήφος», «η ΔΔΟ είναι δοτή και ρατσιστική λύση», ακυρώνουν προκαταβολικά οποιαδήποτε ουσιαστική συζήτηση για λύση.
Έτσι, στο μυαλό μας, η μόνη «απάντηση» σε αυτή την αντίφαση είναι η ακινησία. Με αντάλλαγμα τους συμβολισμούς. «Νίκη» είναι ο ΟΗΕ ή η ΕΕ να μας δώσουν όχι διέξοδο για λύση αλλά ένα ψήφισμα ή μια δήλωση που να «δικαιώνουν τις θέσεις μας». Με ή χωρίς μια επιπλέον πενταμερή!
Καλώς να ορίσετε, κύριε Γκουτέρες!
Το Καλάθι
… με τα κάτω από το χαλί (1) : Επιδόθηκαν κατηγορητήρια εναντίον του Μακάριου Δρουσιώτη και της Σάντη. Ο αριθμός των κατηγοριών είναι τόσο μεγάλος που πιθανότατα η εκδίκαση να ολοκληρωθεί όταν οι δύο θα βρίσκονται σε βαθιά γεράματα. Γιατί αυτή η επιλογή; Επειδή στόχοι είναι (α) η πολλαπλή εξόντωση του Μ. Δρουσιώτη, (β) η επικέντρωση των πάντων αναφορικά με το συγκεκριμένο θέμα σε δικαστικές διαδικασίες, μακριά από την ουσία, (γ) η προκαταβολική εξουδετέρωση του Μ. Δρουσιώτη ως μάρτυρα κατηγορίας στην υπόθεση «Κράτος Μαφία», όταν αυτή οδηγηθεί μετά από χρόνια στη δικαιοσύνη. Για όλους αυτούς τους λόγους ήταν απαραίτητη μια μακρόσυρτη διαδικασία εκδίκασης.
… με τα κάτω από το χαλί (2) : Το «πόρισμα Πασχαλίδη» έτυχε σχεδόν καθολικής επίκρισης από δημοσιογράφους, ποινικολόγους και αναλυτές. Μάλιστα, στα πηγαδάκια, 6 στους 10 (ανεξαρτήτως αν είναι φιλικά ή αντιπολιτευτικά διακείμενοι στην κυβέρνηση) βλέπουν σύνδεση του περιεχομένου του πορίσματος με τον επαναδιορισμό του κ. Πασχαλίδη από το Υπουργικό. Το παράδοξο είναι ότι στα ίδια πηγαδάκια, 8 στους 10 θεωρούν ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μηνυμάτων της Σάντη Δεν είναι πλαστά! Και θεωρούν το σχετικό «πόρισμα» της Αστυνομίας το λιγότερο επιπόλαιο. Αν το βάλει κανείς αυτό δίπλα στην απόλυτη σιωπή πλέον για το δεύτερο θέμα, τα συμπεράσματα είναι «φοητσιάρικα»…
… με τα κάτω από το χαλί (3) : Τελικά, το κυπριακό χαλί είναι πολύ χοντρό και ανθεκτικό… Όλα τα σκεπάζει από κάτω. Κανείς δεν μιλά πια για το σκάνδαλο στο Βασιλικό, συνεχίζουμε να πληρώνουμε όλο και ακριβότερο ρεύμα (με διακοπές), οι υπουργοί τα ρίχνουν στους προηγούμενους και υπόσχονται χρονοδιαγράμματα που δεν θα καταφέρουν να εκπληρώσουν οι επόμενοι· και πάει λέγοντας.
