Η υπογονιμότητα, αποτελεί ένα σύνθετο πρόβλημα, το οποίο αφορά την περίπτωση που ένα ζευγάρι προσπαθεί χωρίς αποτέλεσμα να τεκνοποιήσει, επί τουλάχιστον 1 χρόνο τακτικής σεξουαλικής επαφής χωρίς προφυλάξεις. Τότε θεωρείται ότι το ζευγάρι αυτό αντιμετωπίζει πρόβλημα υπογονιμότητας. Η υπογονιμότητα αυξάνει με την ηλικία.
Το πρόβλημα της υπογονιμότητας, αφορά είτε τον άνδρα είτε τη γυναίκα, είτε και τους δύο μαζί. Σε κάθε λοιπόν περίπτωση υπογονιμότητας θα πρέπει τόσο η γυναίκα να απευθύνεται στον γυναικολόγο της, όσο και ο άνδρας να εκτιμάται από ουρολόγο (ακόμα και αν το σπερμοδιάγραμμα είναι φυσιολογικό). Το ανδρικό σύστημα αναπαραγωγής, περιλαμβάνει τους όρχεις, τις επιδυδιμίδες, τους εκσπερματιστικούς πόρους, τις σπερματοδόχες κύστες, τον προστάτη και την ουρήθρα. Τα παραπάνω, συμμετέχουν στη δημιουργία, ωρίμανση, αποθήκευση και προώθηση του σπέρματος. Η δυνατότητα γονιμοποίησης του άνδρα, εξαρτάται από την καλή λειτουργία τόσο του ανδρικού γεννητικού συστήματος, όσο και του ουροποιητικού συστήματος του άνδρα και επηρεάζεται από ανατομικούς, ορμονικούς, γενετικούς, νευρολογικούς και άλλους παράγοντες.
Αίτια της ανδρικής υπογονιμότητας
Σε πολλές περιπτώσεις, κατά τη διερεύνηση ενός υπογόνιμου άνδρα, δεν βρίσκεται κάποιο συγκεκριμένο αίτιο υπογονιμότητας. Μιλάμε λοιπόν για ιδιοπαθή υπογονιμότητα. Η παρουσία κιρσοκήλης, αποτελεί μια πολύ συχνή αιτία υπογονιμότητας στον άνδρα γι’ αυτό και κάθε άνδρας θα πρέπει να ελέγχεται κλινικά και απεικονιστικά (τρίπλεξ οσχέου), για τυχόν παρουσία κιρσοκήλης.
Γενετικές (χρωμοσωμικές) ανωμαλίες, συνοδεύονται από υψηλά ποσοστά υπογονιμότητας (π.χ. σύνδρομο klinefelter). Oρμονικές διαταραχές, επηρεάζουν σημαντικά την σπερματογένεση. Δομικές (ανατομικές) ανωμαλίες στο πέος, όπως η φίμωση, ο υποσπαδίας ή ο επισπαδίας, μπορεί να συμβάλλουν στην υπογονιμότητα. Στην υπογονιμότητα, μπορεί να συμβάλλουν επίσης φλεγμονές του γεννητικού συστήματος, όπως η προστατίτιδα, η επιδιδυμίτιδα και η ορχίτιδα, που δημιουργούν κυρίως απόφραξη στη σπερματική οδό. Ασθενείς που πάσχουν από χρόνια νοσήματα όπως ο σακχαρώδης διαβήτης ή η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια μπορούν να διαγνωστούν με υπογονιμότητα. Εξωγενείς παράγοντες, όπως το κάπνισμα, το αλκοόλ, η έκθεση σε ακτινοβολία, η υπερβολική έκθεση σε χημικά και φυτοφάρμακα και φάρμακα όπως η χημειοθεραπείες έχουν υψηλή σπερματοκτόνο δράση. Τέλος, έμμεσα σε μείωση της γονιμότητας, οδηγούν καταστάσεις που επηρεάζουν την ποιότητα και τη συχνότητα της σεξουαλικής επαφής, όπως η στυτική δυσλειτουργία και η πρόωρη εκσπερμάτιση.
Διάγνωση της υπογονιμότητας
Γενικά, άνδρες που αναφέρουν συχνές επαφές χωρίς χρήση προφυλακτικού και δεν αναφέρουν τεκνοποίηση, είναι «ύποπτοι» για κάποια μορφή υπογονιμότητας. Ειδικότερα όμως, εξετάζουμε την επιθυμία ή όχι για τεκνοποίηση, τη συχνότητα των επαφών, το ιατρικό ιστορικό της συντρόφου/συζύγου και τις συνθήκες διαβίωσης του ζευγαριού .
Κάθε άνδρας με πιθανή υπογονιμότητα, θα πρέπει να εξετάζεται ενδελεχώς από τον ουρολόγο. Θα πρέπει λοιπόν, πέρα από την γενική κλινική εξέταση του ασθενούς, να ψηλαφίζονται οι όρχεις ώστε να ελέγχεται το μέγεθος και η σύστασή τους, θα πρέπει επίσης να ελέγχεται η παρουσία ή όχι κιρσοκήλης, με τον ασθενή να εξετάζεται σε όρθια και κατακεκλιμένη θέση καθώς και με τον χειρισμό valsalva. Από την κλινική εξέταση τέλος, δεν θα πρέπει να παραλείπεται η δακτυλική εξέταση του προστάτη για τυχόν παρουσία προστατίτιδας.
Το υπερηχογράφημα του οσχέου ειδικά με έγχρωμη ενίσχυση(triplex οσχέου),είναι απαραίτητο στη διάγνωση της υπογονιμότητας, δίνοντας ακριβείς πληροφορίες για τον όρχι και αποκαλύπτοντας τυχόν παρουσία υποκλινικής κιρσοκήλης. Σε περιπτώσεις αζωοσπερμίας, το διορθικό υπερηχογράφημα δίνει σημαντικές πληροφορίες για τυχόν απόφραξη στην σπερματική οδό.
Το σπερμοδιάγραμμα είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της διάγνωσης και ενδεχομένως της θεραπείας της ανδρικής υπογονιμότητας. Πρόκειται για την εξέταση από δείγμα σπέρματος του άνδρα, που προκαλείται μέσω αυνανισμού και επεξεργάζεται στο μικροσκόπιο του εργαστηρίου. Το δείγμα θα πρέπει να παραλαμβάνεται σχετικά σύντομα από το εργαστήριο γι αυτό καλό θα είναι ο αυνανισμός να γίνεται στο εργαστήριο ώστε να μην κινδυνεύει το δείγμα από αλλοιώσεις κατά τη μεταφορά του. Το διάστημα από την τελευταία εκσπερμάτιση πριν την λήψη δείγματος θα πρέπει να είναι τουλάχιστον 3-5 ημέρες και όχι μεγαλύτερο από 10-15ημέρες.Οι παράμετροι που λαμβάνονται κυρίως υπόψη σε ένα σπερμοδιάγραμμα, είναι ο αριθμός ,η κινητικότητα και η μορφολογία των σπερματοζωαρίων. Έτσι, μπορεί να υπάρχει χαμηλός αριθμός σπερματοζωαρίων(ολιγοσπερμία),απουσία σπερματοζωαρίων(αζωοσπερμία), χαμηλή κινητικότητα(ασθενοσπερμία) ή ανώμαλη μορφολογία σπερματοζωαρίων(τερατοσπερμία). Οι παραπάνω αλλοιώσεις μπορεί να εμφανιστούν μεμονωμένα ή σε συνδυασμό.(ολιγοασθενοτερατοσπερμία).
Σε περιπτώσεις που οι βασικές παράμετροι είναι φυσιολογικές, αλλά η αποτυχία τεκνοποίησης παραμένει, ανατρέχουμε σε περαιτέρω πληροφορίες από το σπερμοδιάγραμμα, όπως η κατάτμηση του DNA του σπέρματος, η καλλιέργειες σπέρματος και άλλες πληροφορίες. Από τα παραπάνω συμπεραίνεται ότι ακόμα και ένα φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα δεν αποκλείει την παρουσία υπογονιμότητας.
Ο ορμονικός έλεγχος θα πρέπει να βρίσκεται στη πρώτη γραμμή του διαγνωστικού ελέγχου της υπογονιμότητας, ειδικά σε άνδρες με αζωοσπερμία, με χαμηλή σεξουαλική επιθυμία, με στυτική δυσλειτουργία ή σε άνδρες με χαμηλή τριχοφυΐα και «μικρούς» όρχεις. περιλαμβάνει τη μέτρηση της τεστοστερόνης, της FSH και LH και της προλακτίνης.
Ο γενετικός έλεγχος (καριότυπος), είναι απαραίτητος σε περιπτώσεις μη φυσιολογικού ανδρικού φαινότυπου ( σε άνδρες με χαμηλή τριχοφυΐα και «μικρούς» όρχεις), σε μη αποφρακτική αζωοσπερμία και σε περιπτώσεις κατάψυξης σπέρματος ή χρήσης του σπέρματος για εξωσωματική γονιμοποίηση.
Τέλος η βιοψία του όρχι, γίνεται κυρίως στα πλαίσια προσπάθειας για ανεύρεση σπεραματοζωαρίων (TESE),για διάγνωση της πρωτοπαθούς βλάβης, ή σε περιπτώσεις υπογόνιμων ανδρών με «υποψία» καρκίνου του όρχι.
Θεραπεία
Σε περιπτώσεις ιδιοπαθούς υπογονιμότητας, η θεραπεία «πρώτης» γραμμής είναι οι παράγοντες βελτίωσης του σπέρματος με αντιοξειδωτικούς, κυρίως, παράγοντες. Όταν υπάρχει κιρσοκήλη, θα πρέπει να γίνεται χειρουργική αποκατάσταση, κατά προτίμηση με τη μέθοδο της μικροχειρουργικής (μικροχειρουργική αποκατάσταση κιρσοκήλης)
Σε περιπτώσεις που υπάρχουν ανατομικοί παράγοντες υπογονιμότητας (υποσπαδίας κλπ),πρέπει να γίνεται χειρουργική αποκατάσταση. Θα πρέπει να θεραπεύονται οι λοιμώξεις και φλεγμονές του ουροποιογεννητικού συστήματος. Θεραπεία συνυπάρχουσας γενικής νόσου(πχ ρύθμιση σακχάρου). Επίσης, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται καταστάσεις που προκαλούν «κακή» σεξουαλική ζωή, όπως η παρουσία στυτικής δυσλειτουργίας ή πρόωρης εκσπερμάτισης.
Τέλος, θα πρέπει το ζευγάρι να ενημερώνεται για την ανάγκη συχνών και τακτικών επαφών, το ρόλο των ΄΄γόνιμων΄΄ημερών και την μείωση του καθημερινού «stress».
Κυριάκος Φίλης
Χειρουργός Ουρολόγος – Ανδρολόγος
Επιστημονικός συνεργάτης των ιδιωτικών Νοσοκομείων:
ΙΑΣΩ GENERAL του Ομίλου IΑΣΩ, ΜΗΤΕΡΑ του ομίλου ΥΓΕΙΑ και Βιοκλινικής Αθηνών
www.filis-urology.gr
